یونس معروف به میرزاکوچک خان اهل رشت و ساکن استادسرا در 1298ق (1259 ش) زاده شد. وی در مدرسه حاجی حسن صالح‌آباد رشت و مسجدجامع به تحصلات صرف و نحو پرداخت. چند وقتی در تهران در مدرسه محمودیه به منظور تکمیل تحصلات اقامت گزید. (فخرایی : 1354، 35) و (رائین:  1357، 8)
میرزا که وی را بهمین نام یا کوچکجنگی یا میرزاکوچک می‌خواندند یک ایرانی ایده‌آلیست و یک مرد مذهبی تمام عیار بود. هیچگاه واجباتش ترک نمیشد و از نماز و روزه قصور نمی‌کرد... به اشعار فردوسی علاقه خاصی داشت بطوریکه در گوراب‌زرمیخ مرکز تاسیسات نظامی جنگل، جلسات منظم شاهنامه خوانی تشکیل داده بود. (فخرایی: 1354، 38)
میرزا در "علی شاه عوض" به مجاهدین مشروطه خواه گیلانی گیلانی پیوست و در فتح تهران شرکت نمود. (همان)
قدرت نظامی کشور تحت نظر افسران روسی با عنوان « بریگاد قزاق همایونی » اداره می شد که افراد آن را ایرانیها تشکیل می دادند ولی مربیشان روسی بود که این مربیان گزارشات سیاسی و نظامی را مستقیما به پطرزبورك «لنین گراد » فعلی می فرستادند . خلاصه سخن اینکه اوضاع کشور در آن زمان چه از نظر اداری و اجتماعی و چه از لحاظ اقتصادی و سیاسی مغشوش و درهم ریخته بود . از این روی طوفانی از خشم دردل سوخته مردم موج می زد . در چنین اوضاع و احوالی بود که میرزا مقدمات حرکت جنگل را فراهم دید تا کشتی طوفان زده این کشور آشفته را به ساحل برساند و به همین منظور به رشت بازگشت و همزمان با یورش استبداد به آزادیخواهان عده ای از آزادگان را در رشت با خود همراه ساخت و گروه « مجمع روحانیون » را تشکیل داد به دنبال این اقدام با عده ای از سران آزادی خواه و مترقی وابسته به « اتحاد اسلام » در تهران تماس گرفت و به گفتگو پرداخت. نتیجه مذاکرات این شد که اگر کانون ثابتی علیه بیدادگری ها و تجاوز بیگانگان بوجود آید سبب خواهد شد که متجاوزین برسرجای خود بنشینند . شهید میرزاكوچك در راه تحقق این نیت داوطلب گردید و میرزا با این امر موافقت نداشت و جنگلهای گیلان را برای اقدامات خود مناسب می دانست. (قنبرزاده: 1372/1، 442و443)
نبردهای زیادی بین قوای جنگل و روسها و قزاقها و انگلیسیها به وجود آمد. از جمله : جنگ داوسار(نزدیک پسیخان)، جنگ کسما (۳۰آبان ۱۲۹۵)، جنگ ماکلوان (۱۲۹۶ ه.ش)، جنگ ماسوله (۱۲۹۶)، جنگ منجیل (خرداد ۱۲۹۷ه.ش)، حمله جنگلیها به زرادخانه انگلیسیها در رشت (تیر ۱۲۹۷)، تصرف قزاقخانه رشت (۲۵خرداد ۱۲۹۹ه.ش)، فاجعه مهاجرت (۵شهریور ۱۲۹۹)، واقعه ملاسرا (مهر ۱۳۰۰ ه.ش)  (نک فخرایی: 1354 ، 65و 67 و 75و 77و 131و  و261 و 366)
در کنار نبرد ها نمی‌توان از نقش جنگلی ها در مهار قحطی گسترده ایران غافل شد.
در کتاب قحطی بزرگ اثر محمدقلی مجد (1917-1919م) که مستند به گزارشات مستشاران انگلیسی است، آمده: قحطی حاکم در ایران در سال های ۱۹۱۷-۱۹۱۹ بزرگترین فاجعه در تاریخ ایران و بسیار فراتر از حمله مغول در ایران است. (مجد: 1394، 31) قحطی برآمده از جنگ جهانی اوّل (با وجود اعلام بی‌طرفی ایران)  به سبب گرسنگی و سوء تغذیه  و بیماری های ناشی از آن، جمعیت بیست ملیونی ایران در سال ۱۹۱۴ م به یازده ملیون نفر در سال ۱۹۱۹ رسید. (همان، 85)
در حالی که قحطی و احتکار در ایران شیوع داشت گیلان یکی از مهم‌ترین نقاطی بود که هیچ گزارشی از قحطی در آن مخابره نشده است. به دستور میرزا، حتی دویست خروار برنج از رشت به تهران فرستادند تا توسط معین‌الوزاره (حسین خان علاء) بین مردم تقسیم شود. همچنین میرزا قول مساعد داد که تا حدود چهار هزار خروار برنج خریداری شده توسط دولت را در اسرع وقت به تهران بفرستد.  (آبادیان: 1390، 197)
در پی کارشکنی های حکومت مرکزی توسط وثوق الدوله نخست وزیر و رضاخان فرمانده قزاق و حمایت از قوای انگلیس و روس همچنین خیانتهای نفرات اصلی نهضت جنگل مثل حاج احمد کسمایی، احسان الله خان دوستدار، حیدرخان عمواغلی، خالو قربان و... . و نیز پیمان شکنی های مکرر قوای شوروی و انگلیسیها ، نهضت جنگل رو به افول رفت و در نهایت رهبر این نهضت یعنی میرزاکوچک خان در کوههای گیلان گرفتار شد و به شهادت رسید. (نک فخرایی: 1354،، ۱۷۰-۱۷۷ و ۳۱۹ و ۳۶۶ و ۳۰۴۰ و ۳۹۲) و ( روزنامۀ جنگل ، سال اول، شماره ۲۸، ص۳۷۰)
در نهایت بعد از مقاومت و مجاهدت های فراوان، میرزاکوچک خان همراه تنها یار آلمانی خویش یعنی "گائوک" (در ییلاق آلاله پشته) بر اثر سرمای ناشی از برف ، جان به جان‌آفرین تسلیم کرد. (فخرایی: 1354، 389)