در سالهای پایانی حکومت قاجاریه، رشت به کانون تقابل ایدئولوژیهای مختلف، نفوذ بلشویکهای روسیه و تنشهای میان میرزا کوچک جنگلی و نیروهای شوروی و انگلیسی تبدیل شده بود.
یکی از این رویدادها ورود جمعی بلشویکهای باکو به شهر رشت در تاریخ ۹ تیر ۱۲۰۰ شمسی بود. (یوسفدهی: ۱۳۹۳/۳، ۶۱۹). همزمان با این تحولات، فضای سیاسی و رسانهای منطقه نیز تحت تأثیر قرار گرفت و دومین شمارهی «روزنامهی انقلاب سرخ» به مدیریت لادبن و به اهتمام سیدابوالقاسم ذره در رشت منتشر گردید (رضا نوزاد: ۱۳۹۱، ۲۸).
در همین ایام، تلاشهایی برای تعدیل مواضع میرزا کوچک جنگلی صورت گرفت؛ بهگونهای که هیئتی به نمایندگی از مشیرالدوله (رئیسالوزرای ایران) به سرپرستی سردار فاخر حکمت و به همراه سیدعبدالرحیم خلخالی و آقا سیدجلیل اردبیلی، در خانهی امجدالسلطنهی محمودی با میرزا ملاقات کردند تا او را از همکاری با ارتش سرخ شوروی بازدارند. لازم به ذکر است که این هیئت به دلیل ناامنی راهها، با راهنمایی شیخ احمد سیگاری و از مسیر زنجان، ماسوله و فومنات خود را به رشت رسانده بودند (همان).
با این حال، تنشهای داخلی در میان نیروهای روسیه نیز مشهود بود؛ چنانکه ۳۵۰ ملوان روسی مستقر در رشت، در اعتراض به نبرد با جبههی منجیل طغیان کرده و به سوی بندر انزلی و بادکوبه بازگشتند (همان: ۶۲). از سوی دیگر، رابطه میرزا کوچک با بلشویکها نیز به دلیل اقدامات تند آنها در مصادرهی اموال و محصولات — که برخلاف توافقات پیشین بود — متشنج شد. این امر منجر به اعتراض میرزا و عزیمت او به سوی فومن گردید (فخرایی: ۱۳۴۸، ۲۶۹). وی پیش از ترک رشت، نامهای در این خصوص برای لنین نوشت و آن را توسط دو نمایندهاش، میرصالح مظفرزاده و گائوک آلمانی به مسکو ارسال کرد (یوسفدهی: ۱۳۹۳/۳، ۶۲).
در همین بازه زمانی، در جادهی رشت-منجیل، حملهی بلشویکها به چندین دستگاه تانک زرهپوش انگلیسی صورت گرفت که در نهایت منجر به شکست و عقبنشینی بلشویکها شد (همان). در میان این آشوبها، رؤسای ادارات گیلان و مازندران که در رشت محبوس بودند و در آستانهی اعدام قرار داشتند، موفق شدند به تهران بازگردند (همان: ۶۳).
سپس در ۷ مردادماه ۱۲۹۹ شمسی، درگیریهای شدیدی میان جنگلیها و بلشویکها در غازیان و بندر انزلی رخ داد که در واقع مقدمهای برای «کودتای سرخ» بود. در این نبرد، جنگلیها شکست خورده و به گورابزرمیخ عقبنشینی کردند و در پی آن، بلشویکها شهر رشت و انزلی را غارت کردند (همان).
کودتای سرخ با ورود مدیوانی و آناستاز میکویان (از اعضای کمیته مرکزی دفتر حزب کمونیست روسیه در قفقاز) به رشت تجسد یافت؛ هدف از این حضور، مقدمهچینی برای دستگیری یا قتل میرزا بود. در این راستا، کاژانف به مسکو احضار و جایگزین شد و در مقابل، راسکولنیکوف و ارژونیکیدزه (پشتیبانان میرزا) فراخوانده شدند. همچنین، حزب کمونیستی عدالت اقدام به بازداشت شیخ محمدحسن آمون، عبدالحسین شفایی، کلنل فتحعلی خان توپچی ثقفی و حسن خان آلیانی نمود (فخرایی: ۱۳۴۸، ۲۶۹ تا ۲۷۱). در ادامهی این تحولات، شیخ عبدالله خان (رئیس دادگاه نظامی میرزا) به دست یکی از روسها کشته شد (فخرایی: ۱۳۴۸، ۲۷۱).
عمّال کودتای سرخ همچنین انبار اسلحه در باغ مدیریهی رشت را تصرف کرده و ۶ توپ بزرگ را به عنوان غنیمت به رشت آوردند که دو عدد از آنها به دلیل وزن زیاد در پسیخان نگاه داشته شده بود (همان). علاوه بر این، چندین تن از کارمندان ادارهی ارزاق میرزا به اسارت گرفته شده، در شهر گردانده شده و سپس زندانی شدند (همان). مدیریت این کودتا در رشت بر عهدۀ بولومکین، نمایندهی چکای شوروی بود (همان).
در نهایت، حزب کمونیست ایران به رهبری احسانالله خان، برکناری میرزا کوچک از تمامی مناصب را اعلام کرد (یوسفدهی: ۱۳۹۳/۳، ۶۳). پس از تثبیت کودتای سرخ و با همکاری افرادی نظیر مدیوانی، ژنرال کارگالتسکی، احسانالله دوستدار، رضا خواجوی (معزالسلطنه)، عبدالحسین سردارمحیی و یاکوف بلومکین (ضارب بدنام میرباخ)، عملیات دستگیری مقامات دولتی و حزبی هوادار میرزا آغاز شد (همان).
در واکنش به این وقایع، میرزا کوچک جنگلی نامهای به مدیوانی نوشت و در آن گلهمندانه اشاره کرد که عملیات آنها در گوشهای از ایران، به جای سود رساندن، موجب ضرر شده و اهداف اصلی را به تأخیر میاندازد؛ وی همچنین هشدار داد که جاسوسان انگلیسی در میان آنها رخنه کرده و باعث ایجاد این حوادث میشوند (فخرایی: ۱۳۴۸، ۲۹۰).
در پایان، دولت بلشویکی مستقر در رشت به شرح زیر معرفی شد:
کمیساریها:
- احسانالله دوستدار: سرکمیسر و کمیسر خارجه
- جوادزاده پیشهوری: کمیسر کشور
- خالو قربان هرسینی: کمیسر جنگ
- حاجی محمدجعفر کنگاوری: کمیسر فرهنگ
- بهرام آقایف: کمیسر فواید عامه
- سیدجعفر محسنی صومعهسرایی: کمیسر پست و تلگراف
- رضا آقازاده: کمیسر دادگستری (همان: ۲۷۲)
زعمای انقلاب:
- ابوکف: فرمانده قوا
- ترونین: رئیس اداره سیاسی
- گوسف: رئیس تامینات نظامی
- آبیخ: معاون دژبان نظامی
- بولومکین: رئیس چکا (اطلاعات) (همان: ۲۷۳)