آیت‌الله زین‌العابدین قربانی در سال ۱۳۱۲ شمسی در روستای «پنجاه» از توابع شهرستان آستانه اشرفیه متولد شد. وی مقطع ابتدایی را در زادگاه خود سپری کرد و سپس تحصیلات علوم دینی و حوزوی را در لاهیجان به پایان رساند.

در سال ۱۳۲۹، ایشان به حوزه علمیه قم عزیمت نمود و از اساتید برجسته‌ای همچون امام موسی صدر، آیت‌الله مشکینی، آیت‌الله بروجردی، امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی تلمذ کرد و به مدارج عالی علمی و اجتهاد نایل شد. ایشان از شاگردان آیات عظام بروجردی، امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی بودند.

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی قبل از انقلاب اسلامی

ایشان از سال ۱۳۳۱، با حمایت و پیوند با مبارزات فداییان اسلام آغاز گشت. وی پس از دستگیری اعضای فداییان اسلام، مدتی را در اختفا سپری کرد و در این دوران با مبارزانی نظیر شهید هاشمی‌نژاد و مقام معظم رهبری آشنا شد. ایشان از دوستان و هم‌رزمان امام شهید، حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، در دوران تحصیل و مبارزه با رژیم فاسد پهلوی و دوستان پس از پیروزی انقلاب اسلامی بودند. در سال ۱۳۴۴ نیز ایشان مورد بازداشت و حبس قرار گرفت.

پس از آزادی، در سال ۱۳۵۰ به دلیل ایراد سخنرانی علیه رژیم در مسجد انزلی (محله لنگرود)، مجدداً دستگیر و زندانی شد و متعاقب آن، از سوی ساواک ممنوع‌المنبر گردید.

مسئولیت پس از انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ایشان مسئولیت‌های متعددی را بر عهده داشت؛ از جمله: ریاست دادگاه‌های انقلاب اسلامی استان گیلان، نمایندگی در دوره دوم مجلس شورای اسلامی از حوزه آستانه‌اشرفیه، استادی در دانشگاه های تهران و امام صادق(ع)، نمایندگی در مجلس خبرگان، و امام جمعه لاهیجان. وی از سال 1380-1397ش نیز به عنوان نماینده ولی فقیه در استان گیلان و امام جمعه شهر رشت شد.

خدمات عام‌المنفعه

از جمله خدمات ایشان: تاسیس سرای سالمندان لاهیجان، احیای موقوفات، بازسازی و توسعه مسجد جامع لاهیجان، بزرگداشت مشاهیرگیلان (مثل حزین لاهیجی و فیّاض لاهیجی)، تاسیس دانشگاه اسلامی در لاهیجان و آستانه اشرفیه ، تاسیس موسسه حکیم فیاض لاهیجی در قالب دبیرستان بدریه و مهیار و احیای آثارشان ، تاسیس حوزه علمیه امیرالمونین رشت و... می‌باشد.

تالیفات

در دوران پس از پیروزی انقلاب، ایشان در کنار مسئولیت‌های عدیده اجتماعی و سیاسی، اغلب روزگار عمر شریفشان را به تدریس در حوزه و دانشگاه و همچنین تحقیق، پژوهش و تالیف کتاب‌های مختلف در مسائل گوناگون علوم اسلامی و قرآنی سپری کردند.

حجت‌الاسلام قربانی آثار نگاشته متعددی دارند که برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
۱) علل پیشرفت اسلام و انحطاط مسلمین
۲) تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی
۳) به سوی جهان ابدی
۴) زیربنای صلح جهانی
۵) فلسفه آفرینش انسان
۶) تفسیر جامع آیات‌الاحکام (مجموعه ارزشمند هشت جلدی)

وفات

سرانجام، این عالم بزرگ در تاریخ ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ شمسی، به دلیل کهولت سن، در شهر لاهیجان دار فانی را وداع گفت و به دیار باقی شتافتند.

(رک پیشینه تاریخی و فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن (محمدعلی قربانی)، صص ۸۳۷-۸۵۲. ؛ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، استان گیلان، کتاب ۱، صفحه ۳۳۶.)