به مناسبت روز جهانی آزادی مطبوعات (روز جهانی روزنامهنگاران و خبرنگاران)، نگاهی انداختهایم به کارنامه درخشان نخستین فعالان عرصه خبر در استان گیلان؛ چهرههایی که نامشان در تاریخ مطبوعات ایران جاودانه شده است.
نسیم شمال
روزنامهی "نسیم شمال" از سال ۱۳۲۴ ه.ق به قطع وزیری در رشت منتشر میشد (مهرور: ۱۳۹۹، ۱۶). مطالب آن عمدتاً به صورت منظوم (شعر)، با زبان انتقادی، فکاهی و درونمایهی سیاسی-اجتماعی بود که هر هفته با هدف تشویق آزادیخواهان و تخطئه مستبدان به دست مردم میرسید (سرتیپپور: ۱۳۷۱، ۴۶ و ۴۷).
فشار ماموران حکومتی باعث شد سید اشرفالدین مدتی را در رشت به صورت مخفیانه زندگی کند. او سرانجام شبانه به سوی تهران حرکت کرد و در آنجا مقدمات تداوم چاپ روزنامه را فراهم آورد (سرتیپپور: ۱۳۷۱، ۴۷).
همچنین "نسیم شمال" ا باید اولین روزنامه طنز سیاسی ایران دانست. هرچند نشریه «چرند و پرند» به سردبیری علیاکبر دهخدا نیز از نشریات برجسته طنز آن دوران بود، اما تاسیس آن به سال ۱۳۲۵ ه.ق بازمیگردد.
خیرالکلام
روزنامهی «خیرالکلام» به صاحبامتیازی و مدیرمسئولی «شیخ ابوالقاسم افصحالمتکلمین» (اهل رانکوه املش)، نخستین روزنامهای است که در گیلان چاپ و منتشر شد. شماره اول سال نخست از یکشنبه ۲۴ جمادی الثانی ۱۳۲۵ق آغاز شد (نوزاد: ۱۳۷۹، ۱۵)
افصحالمتکلمین مبارزی بیپروا بود که در راه مشروطهخواهی رنجهای بسیاری کشید. او در ۲۶ رمضان ۱۳۲۵ ق به همراه جمعی از همفکرانش از جمله سیدجلال شهرآشوب و اسدی کلاهدوز، به دلیل تشکیل انجمنی برای مقابله با ظلم «وزیراکرم»، دستگیر، زندانی و شکنجه شد (نوزاد: ۱۳۷۹، ۱۸؛ فخرایی: ۱۳۹۴، ۳۷).
"خیرالکلام" با دوشماره در هفته منشر میشد. جنبهی اعتدالی داشت و اعلام میکرد که این جریدهی آزاد ملّی در کلیهی مصالح ملک و ملت و حفظ بیضهی اسلام سخن میگوید. و خود افصح المتکلمین هم از مشروطهخواهان و مبارز بیپروا گیلان بود و در این راه شکنجه شد و به زندان رفت. (مجله فرهنگی و اجتماعی دیلمان، خرداد1395، ش3، ص19)