برای درک بهتر فضای اقتصادی و سیاسی شمال ایران در اواخر دوران قاجار، باید به نقش افرادی چون «آهاکی مِدِدِیویچ خوشتاریا» پرداخت. او که گرجستانی و در ابتدا باغبان یکی از شاهزادگان گرجی بود، با تکیه بر حمایت‌های سیاسی نکراسوف، کنسول روسیه، توانست امتیازات گسترده‌ای را در زمینه‌ی نفت و استخراج چوب شمشاد برای مدت هفتاد سال از ایران به دست آورد و در شهرهای رشت، تالش و انزلی ساختمانات متعددی بنا کند (طویلی: ج 1، صص 673 تا 683).

این روند، نمونه‌ای بارز از «استعمار غیرمستقیم» است؛ روشی که در آن قدرت‌های بیگانه (در اینجا روسیه تزاری)، به جای تصرف نظامی مستقیم، از طریق دادن امتیازات طولانی‌مدت به اتباع خود یا شرکت‌های وابسته، کنترل منابع حیاتی و زیرساخت‌های اقتصادی یک کشور را به دست می‌گیرند تا از این طریق، نفوذ سیاسی خود را در آن منطقه تثبیت کنند.

فعالیت‌های زیرساختی خوشتاریا در گیلان، مستقیماً در خدمت این هدف اقتصادی-سیاسی بود. برای نمونه، در سال ۱۲۷۳ش، وی اقدام به احداث راه‌آهن «پونل به دکوویل» کرد تا چوب‌های جنگلی اطراف رشت را جابه‌جا کند؛ اقدامی که تأثیر شگرفی بر اقتصاد و صنایع چوبی رشت داشت (دولتی جین، تحقیقات تالش، س 1، ش 2 زمستان 1380، ص 89). او همچنین راه آهن پونل به دکوویل را برای حمل چوب‌های جنگلی ساخت (دولتی: تحقیقات تالش: س 1، ش 2، زمستان 1380) و در سال ۱۲۹۰ش نیز با تأسیس انبار نفت نوبل توسط خوشتاریا در رشت، نفوذ خود را در بخش انرژی نیز گستراند (فخرایی: 1355، 65).

این توسعه زیرساختی در سال ۱۲۹۵ش با راه‌اندازی راه آهن «پیربازار به رشت» توسط این بازرگان گرجی به اوج رسید. این خط آهن به درازای ۹ کیلومتر و پهنای ۱/۵ متر بود که ایستگاه آن در شهر رشت، پشت عمارت حکومتی (روبروی بازار روز خیای سعدی) قرار داشت (همرنگ: 1389، 19).

اما این نفوذ اقتصادی و حضور روسیه در شمال ایران، همواره با مقاومت‌های مردمی روبرو بود. به هنگام جنبش جنگلی‌ها در جنگ جهانی اول، به دلیل پیوند میان شرکت‌های خارجی و قدرت‌های استعماری، اداره‌ی خوشتاریا به یکی از مهم‌ترین کانون‌های حملات آن‌ها تبدیل شد. در گزارش مربوط به ۱۹ شهریور ۱۲۹۴ش آمده است: «سیم تلگراف رشت دیروز عصر اصلاح شده و مخابرات می‌رسید. از قشون روس که روس‌ها به انزلی پیاده کرده بودند، نهصد نفر وارد شهر رشت شده است و یک عده‌ای هم قشون به گرگانرود وارد نموده‌اند. [در اصل کرگانرود]. زد و خورد طالش‌ها با اجزای کمپانی کوشتاریا [خوشتاریا] مداومت دارد.» (آبادیان: 1390، 595).شش