زمینه‌ی شکل‌گیری نهادهای فرهنگی نوین در گیلان، به همت محمدعلی تربیت، رییس معارف گیلان، فراهم شد. نخستین گام در این مسیر، برگزاری نخستین جلسه‌ی «جمعیت نشر معارف رشت» بود که به همت محمدعلی تربیت، رییس معارف گیلان، در منزل شیخ احمد سیگاری برگزار شد. در این جلسه، علی‌اکبر آصف؛ شیخ محمد آمون، شیخ بهاءالدین املشی؛ امیرمنتخب؛ محمدعلی پیربازاری؛ تالش خان؛ تجلّی؛ میرزا علی چای‌چی؛ محمد حاتم؛ محمدعلی داوودزاده؛ تقی رایقی؛ ابراهیم فخرایی؛ دکتر موسی فیض؛ قازان‌چی؛ قایم‌مقامی؛ کسمایی؛ سید محمود مجتهد [رییس جمعیت]؛ محصص؛ مظفرزاده؛ معتمدهمایون؛ میر ابوطالب؛ نجدالدوله؛ نعمت‌زاده؛ و نهاوندی حضور داشتند. (خمامی‌زاده: ۱۳۷۹، ۳۹)
همین جمعیت، اندکی بعد، محور تحقق یکی از مهم‌ترین آرزوهای فرهنگی شهر شد. فکر تأسیس کتابخانه ملی در سال ۱۳۰۶ توسط محمدعلی تربیت، رییس اداره فرهنگ گیلان، در زمین اهدایی شهرداری رشت به این اداره مطرح شد. در روز ۱۶ آذر سال ۱۳۰۶، جمعیتی به نام نشر معارف گیلان که هدف آن ساخت کتابخانه ملی بود، تشکیل شد و سرانجام در روز ۱۹ مهر ۱۳۱۳ هم‌زمان با جشن هزاره فردوسی، کتابخانه مذکور گشایش یافت. این کتابخانه اولین کتابخانهی ملی ایران بود که مورد استفاده عموم قرار گرفت. (تندیس ورودی کتابخانه ملی رشت)
نهادی که در ۱۹ مهر ۱۳۱۳ گشایش یافت، از همان آغاز با ۷۲۸ جلد کتاب در اداره‌ی معارف و زیر نظر محمدعلی تربیت، مدیر معارف، فعالیت خود را شروع کرده بود. این کتابخانه در محله‌ی اسکندرآباد [اول بیستون]، روبه‌روی کنسولگری انگلیس، داخل کوچه منتهی به چهارباغ مستوفی قرار داشت. (خمامی‌زاده: ۱۳۷۹، ۴۴ـ۵۴)
در تداوم همین سنّت وقف و اهدای کتاب که از سال‌های نخست شکل گرفته بود، اسامی اهداکنندگان کتاب به کتابخانهی عمومی رشت چنین ثبت شده است: محمدعلی تربیت؛ میرزا علی حبیبی؛ شفیع خورشیدی؛ شیخ هدایت خورگامی؛ یحیی سمیعی؛ صدر آموخته؛ صادقی‌نژاد؛ ابراهیم فخرایی؛ ابوالقاسم فخرایی؛ حسین معینی. (پرورش: س۳، ش ۲۴۱)
پ.ن اولین کتابخانه ملی رشت توسط آیت‌الله سیدمحمود روحانی بحرانی رشتی در سال ۱۳۰۶ شمسی در رشت بینان نهاده شد. حلقه تدریس داشت و جمعیت نشر فرهنگ گیلان را تأسیس نمود.