میرزا کریمخان رشتی (متولد حدود ۱۲۶۰ش/۱۳۰۰ق)، فرزند حاج محمدکاظم وکیلالرعایا از خاندان متمول امشهای گیلان بود. او فردی باهوش و سیاستمدار معرفی شده که در فضای پرتلاطم انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و انقلاب مشروطه رشد کرد. در این دوره، توجه بریتانیا به شمال ایران افزایش یافت و خاندان اکبرخان بهعنوان پایگاهی مناسب برای نفوذ سیاسی شناخته شدند. (بامداد: 1357/3، 52) و (ملکزاده: 1373/5، 1040)
در جریان اقامت در اروپا، بنا بر نقل ملکزاده، کریمخان در سال ۱۹۰۸ در سوئیس با لنین دیدار داشته و توصیههایی برای حمایت از انقلابیون ایران دریافت شده است. (ملکزاده: 1373/5، 990)
در جریان قیام تبریز (۱۳۲۶ق)، کریمخان به رشت بازگشت و با سازماندهی نیروها، نقش فعالی ایفا کرد. برخی منابع نقش او را همراه با چپنمایی سیاسی و ارتباط با محافل مورد حمایت بریتانیا تحلیل کردهاند. (رابینو: 1352، 90) و (تقیزاده: بیتا، 125)
او سازمان مخفی «کمیته ستار» را در رشت بنیان نهاد و با سوسیالدمکراتهای قفقاز ارتباط گرفت. گروهی از بلشویکها در ۱۹۰۹ وارد رشت شدند و در کنار نیروهای او فعالیت کردند. (فخرایی: 1371، 115) و (ابراهیموف: 1360، 82)
در حوادث پس از فتح تهران، نام کریمخان در کنار برخی چهرهها در ماجرای قتل سید عبدالله بهبهانی مطرح شده است. کسروی قتل را به دستور تقیزاده دانسته است. (کسروی: 1378، 138)
در جریان جنگ جهانی اول و تشکیل «کمیته دفاع ملی» و سپس «دولت ایران آزاد» در کرمانشاه، نام کریمخان در میان اعضا دیده میشود. پس از اختلافات داخلی، این حرکت تضعیف شد. (دولتآبادی: 1371 / 3، 360)
در دوره نهضت جنگل، برخی منابع نقش او را در سازمانهای سری چون «کمیته زرگنده» و اقدامات علیه میرزا کوچکخان گزارش کردهاند. (دولتآبادی: 1371 /4، 151) و (فخرایی: 1354، 453)
یکی از مهمترین نقشهای او، وساطت میان نیروهای دموکرات و سوسیالیست و رضاخان و جلب نظر مساعد شوروی نسبت به سلطنت رضاخان عنوان شده است. (فردوست: 1372 /2، 92) و (مکی: 1378 /3، 427)
پس از سقوط رضاشاه، کریمخان در دربار محمدرضا پهلوی حضور داشت؛ اما در کشمکشهای سیاسی سال ۱۳۲۵ بازداشت شد. وی در ۲۹ فروردین ۱۳۲۶ درگذشت. (همان، 93)