تحولات سیاسی و نظامی در گیلان طی سال‌های نخست دهه ۱۳۰۰، به‌ویژه در دوران جنبش جنگل، با مداخلات پیچیده قدرت‌های خارجی گره خورده بود. در این میان، حضور و تحرک نیروهای روسیه در منطقه انزلی و رشت، نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر معادلات میدانی و سیاسی ایفا کرد. بررسی اسناد تاریخی، توالی این وقایع را از ورود اولیه نیروها تا اشغال نظامی منطقه به شرح زیر ترسیم می‌کند:

در گام نخست از این تحولات، شاهد ورود نیروهای روسیه به خاک ایران بودیم؛ به گونه‌ای که پانصد نفر از نیروهای روسی به ساحل انزلی وارد شدند و در ادامه، فرمانده‌ی نیروهای روسی همراه با دو ملوان به رشت عزیمت کرد تا با «خالو قربان» دیدار و مذاکره نماید. (فراهانی: ۱۳۸۵، ۲۲۷)

در ادامه این روند، تلاش‌هایی برای مدیریت وضعیت از طریق گفتگو صورت گرفت و فرمانده‌ی واحدهای نظامی [رژیمان ۲۴ و ۲۶] که روز گذشته در ساحل انزلی پیاده شده بودند، با محمدمهدی خان، میرمحمدعلی خان و اسماعیل خان [جنگلی] به عنوان نمایندگان میرزا کوچک خان به مذاکره پرداختند. (فراهانی: ۱۳۸۵، ۲۲۹)

با این حال، وضعیت نظامی در منطقه متغیر بود و در مقاطعی شاهد تغییر مکان نیروها بودیم؛ به طوری که قشون روسیه رشت و اطرافش را به طور کامل تخلیه کرده و در انزلی متوقف شدند. (یوسفدهی: ۱۳۹۳/۲، ۷۶)

سرانجام این جابجایی‌ها و مذاکرات به یک تغییر وضعیت نظامی قطعی منجر شد و در دوشنبه ۱۳ تیر ۱۳۰۰ خ/ ۲۷ شوال ۱۳۳۹ ق، اشغال رشت توسط نیروهای روس به وقوع پیوست و پست‌های نگهبانی در اطراف شهر دایر گردید. (فراهانی: ۱۳۸۵، ۲۳۰)