نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچکخان جنگلی، جنبشی برخاسته از متن جامعه برای صیانت از استقلال و تمامیت ارضی ایران در برابر نفوذ قدرتهای بیگانه بود. برخلاف تصورات رایج، اقدامات این نهضت در گیلان نه با هدف جداییخواهی، بلکه به عنوان گامی استراتژیک برای پیریزی یک حاکمیت ملی و رهایی کل کشور از سیطره استعمار بریتانیا صورت گرفت. در این مسیر، رویارویی با نیروهای قزاق در رشت، نه یک درگیری داخلی میان هموطنان، بلکه تلاشی برای رفع موانع نظامی در راه تحقق آرمانهای آزادیخواهانه و یکپارچهسازی توان ملی علیه مداخلهگران خارجی به شمار میرفت.
تنها چند روز پس از اعلام جمهوری در گیلان، انقلابیون نهضت جنگل از نیروهای قزاق مستقر در رشت خواستند میان دو گزینه انتخاب کنند: یا به صف مبارزه علیه نیروهای اشغالگر انگلیسی بپیوندند و یا با تحویل سلاحهای خود، راهی شهرهایشان شوند. نیروهای قزاق که خود را متعهد به فرمانبری از حکومت مرکزی میدانستند، پذیرش این پیشنهاد را به کسب تکلیف از تهران منوط کردند. با بنبست در مذاکرات، جنگلیها سرانجام تصمیم به تصرف قزاقخانه رشت گرفتند. در پی این تصمیم، از بامداد همان روز نبرد سنگینی میان دو طرف درگرفت که تلفات بسیاری بر جای گذاشت. سرانجام با به توپ بستن مقر قزاقخانه توسط نیروهای جنگل، قزاقها تسلیم شدند. پس از پیروزی، به دستور میرزا کوچکخان جنگلی، تمامی اسیران آزاد شده و اجازه یافتند به زادگاه خود بازگردند. فتح قزاقخانه، جایگاه و توان عملیاتی انقلابیون جنگل را در منطقه بهطور چشمگیری تقویت کرد. (نک فخرایی: ۱۳۵۴، ۲۶۱)