دکتر عنایتالله رضا در ۱۸ خرداد ۱۲۹۹ در شهر رشت، در خانوادهای روحانی و اهل علم متولد شد. خانواده وی از دیرباز با جنبش جنگل در گیلان همدل بودند، تا جایی که دو تن از عموهای ایشان در کابینه دولت انقلابی میرزا کوچکخان مسئولیتهای کلیدی داشتند.
مسیر تحصیلی و نظامی
وی تحصیلات خود را میان رشت و تهران سپری کرد و در سال ۱۳۱۶ دیپلم ادبیات را از دبیرستان دارالفنون اخذ نمود. وی در سال ۱۳۱۸ به جرگه افسران پیوست و به عنوان خلبان جنگی در نیروی هوایی کشور خدمت کرد. با این حال، روح جستوجوگر او او را به سوی مطالعات فلسفی و ادبی سوق داد تا در کنار تخصص نظامی، به تعالی فکری دست یابد.
سیر سیاسی، تبعید و بیداری فکری
تحت تأثیر التهابات سیاسی پس از شهریور ۱۳۲۰، دکتر رضا به فعالیت در سازمانهای چپگرا روی آورد و از بنیانگذاران «سازمان افسران حزب توده» شد. این مسیر او را به آذربایجان و عضویت در «فرقه دموکرات» کشاند، اما بسیار زود دریافت که این جریانها ابزاری برای سیاستهای بیگانه و هدفشان تجزیه ایران است. همین بصیرت ملی، منجر به اخراج او از فرقه دموکرات و سپس تبعیدی ۲۰ ساله در شوروی سابق شد.
در دوران تبعید، او با عزیمت به باکو، مسکو و حتی چین (برای تأسیس رادیو پکن)، تحصیلات خود را در رشته فلسفه دنبال کرد و در سال ۱۳۳۵ موفق به اخذ دکترای فلسفه گردید. تجربیات تلخ او از ساختارهای توتالیتر شوروی و چین، نقطه عطفی در زندگیاش بود؛ وی از «کمونیسم» عبور کرد و به حقیقتی جدید در شناخت تمدن و ملیت ایران دست یافت.
بازگشت دکتر رضا به ایران
بازگشت دکتر رضا به ایران در سال ۱۳۴۷، آغاز دورانی بود که وی تخصص خود را در خدمت فرهنگ ملی قرار داد. با پیروزی انقلاب اسلامی، جایگاه علمی و صداقت ایشان مورد پذیرش رجال انقلاب قرار گرفت. در حالی که بسیاری از چهرههای سیاسی پیش از انقلاب مورد بازخواست بودند، دکتر رضا به سبب تخصص و تعهدش، مورد اعتماد کامل مسئولین قرار گرفت.
وی بلافاصله پس از انقلاب، از سوی وزیر علوم به ریاست کتابخانه ملی ایران و دبیرخانه کنگره ایرانشناسی منصوب شد. همچنین، حمایتهای ارزشمند شهید مطهری از ایشان، نشاندهنده نگاه عمیق این اندیشمند بزرگ به دکتر رضا به عنوان یک «اندیشمند متعهد» بود. همچنین، رئیس پژوهشگاه علوم انسانی (سید محمود بروجردی) وی را به عنوان مشاور و مدرس دعوت به همکاری کرد.
همکاری ایشان با مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی از سال ۱۳۶۵ بود. وی در قامت مدیر بخش جغرافیا و عضو شورا عالی علمی، با تعهدی مثالزدنی، تلاش کرد تا دانش جغرافیایی و تاریخی ایران را در چارچوبی اسلامی-ایرانی بازپروری کند.
دفاع از تمامیت ارضی و میراث علمی
دکتر رضا در آثار خود، با نگاهی علمی و مستند، با جریانهای پانترکیست و تجزیهطلبان مبارزه کرد و با تبیین تفاوتهای تاریخی آذربایجان و اران، از تمامیت ارضی ایران دفاع نمود. همین رویکرد ملیگرایانه سبب شد تا از سوی مخالفانش مورد حمله قرار گیرد، اما این تقابلها تنها گواه بر صحت مسیر و دلسوزی عمیق او برای ایرانزمین بود.
وی با تالیف و ترجمه آثار ارزشمندی در حوزه تاریخ ساسانیان و نقد کمونیسم، نام خود را به عنوان مرجعی مطمئن ثبت کرد و چندین بار جایزه «کتاب سال» از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی را دریافت نمود.
درگذشت
دکتر عنایتالله رضا در ۲۰ تیرماه ۱۳۸۹ در سن ۹۰ سالگی در تهران به رحمت حق پیوست.