با فرا رسیدن اول محرم، «روز شعر و ادبیات آیینی» و سالروز بزرگداشت «محتشم کاشانی»، فرصتی ارزشمند پدید آمده تا پیوند ناگسستنی گیلان سرافراز را با ادبیات عاشورایی بازخوانی کنیم. گیلان، نه تنها خاستگاه اولین حکومت شیعی است، بلکه در دامان خود شاعرانی پرورده که ابیاتشان به ورد زبان هر عزاداری در سراسر جهان بدل شده است.
آلبویه حکومتی گیلانیتبار و اولین دولت شیعه دوازدهامامی بودند، پیشگام ترویج فرهنگ آیینی دانست. در این دوران، برای اولین بار عزاداری برای امام حسین (ع) به اجرای عمومی رسید. عالمان بزرگی چون شیخ صدوق (۳۰۵-۳۸۱ ق) و شیخ مفید (۳۳۶-۴۱۳ ق) در کمال آزادی به تدوین کتب اربعه پرداختند. شیخ صدوق به نشانه قدردانی، بسیاری از آثار خود را به نام «صاحببنعباد» (وزیر مقتدر و دانشمند آلبویه) تالیف کرد (شریف رازی: بیتا، ۳۴۹) و (نک ابنبابویه: ۱۳۷۲/۱، ۳).
در این عصر، شاعرانی چون جوهری، صاحببنعبّاد، سید رضی، سید مرتضی و مهیار دیلمی تحت حمایت این حکومت، آزادانه در رثای سیدالشهدا (ع) سرودند.
از صفویه تا قاجار؛ شکوفایی میراث محتشم
پس از فترتی که به دلیل فشارهای حکومتهای مرکزی غیرشیعی رخ داد، با ظهور صفویه و سپس قاجار، ادبیات آیینی دوباره جان گرفت.
- عصر صفوی: چهرههایی چون فیاض لاهیجی و حزین لاهیجی پرچمدار این حرکت بودند.
- عصر قاجار: با رواج تعزیه و پیوند سنتهای مذهبی با حکومت، میراث محتشم کاشانی به اوج رسید. شاعرانی چون حسن حسامالاسلام ، سید اشرفالدین حسینی (نسیم شمال)، میرزا محمود بهجت و... در این دوران درخشیدند.
دوران پهلوی؛ پایداری در خفا و نوگرایی
در دوره پهلوی اول، علیرغم محدودیتها، شعر آیینی در هیئتهای خانگی زنده ماند. در پهلوی دوم، ادبیات مذهبی با جریانهای نوگرا گره خورد و شاعرانی کوشیدند مضامین آیینی را در قالبهای نیمایی و نو ارائه دهند تا به مثابه هویت دینی در برابر موج سکولاریسم ایستادگی کنند. بزرگانی چون سید محمدعلی صدرایی اشکوری و شیخ علیاکبر طلوعی گیلانی یادگاران این دورانند.
عصر جمهوری اسلامی؛ شکوه و کثرت
در هیچ دورهای به اندازه دوران جمهوری اسلامی به هنرهای آیینی توجه نشده است. لیست بلندبالای شاعران گیلانی در این عصر، گواهی بر این مدعاست؛ هنرمندانی چون:
هوشنگ ابتهاج (سایه)، بهمن صالحی، ابوالقاسم حسینجانی، غلامرضا رحمدل، م. موید، امیر فخر موسوی، جلیل واقعطلب و بسیاری دیگر که نامشان بر تارک ادبیات این مرز و بوم میدرشد.
ابیات ماندگاری که جهانی شدند
برخی اشعار شاعران گیلانی چنان در عمق جان مردم نفوذ کردهاند که امروزه بخشی از «فرهنگ عامه» و هویت عزاداری ما محسوب میشوند:
- «امشبی را شه دین در حرمش مهمان است / مکن ای صبح طلوع»؛ اثری از میرزا محمود بهجت فومنی (پدر آیتالله بهجت) که به زمزمه شبهای عاشورای شیعیان بدل شده است.
- «با آل علی هر که در افتاد، ور افتاد»؛ شعری حماسی از نسیم شمال.
- «روز عاشورا است امروز / کربلا غوغا است امروز»؛ از نظام رشتی.
- «کربلا منتظر ماست بیا تا برویم»؛ سرودهای جاودان از ابوالقاسم حسینجانی.
امروز در حالی روز ادبیات آیینی را گرامی میداریم که گیلان، از عصر آلبویه تا به امروز، نبض تپنده شعر عاشورایی بوده و فرزندانش با جوهر عشق، سرخترین مرثیههای تاریخ را بر جریده عالم ثبت کردهاند.