میرزا موسی منجمباشی لنگرودی* از ریاضیدانان و صاحبنظران علم نجوم بود که توانست در دربار قاجار اعتباری کسب کند و به مقام «منجمباشی» نائل آید. وی در حدود سالهای ۱۲۱۹ تا ۱۲۲۰ ه.ق حاکم گیلان بود (سرتیپپور: ۱۳۷۱، ۵۶۵ و ۵۶۶). در زمان حکمرانی ایشان و در دوران پادشاهی فتحعلیشاه قاجار، نبرد «پیلهداربن» رخ داد؛ جنگی که با هدف تسخیر گیلان توسط قوای روسیه آغاز شد.
این نبرد در سال سوم جنگهای ایران و روسیه (۱۲۲۰ ه.ق) میان گیلانیان و سپاه روس درگرفت (واحدیپور دهرائی: ۱۳۹۶، ۷۵؛ قوزانلو: ۱۳۱۵/۲، ۷۲۷). ژنرال سیسیانوف، سرهنگ شفت* (پالکونیک شفت) را با سپاهی عازم سواحل گیلان کرد. هدف سیسیانوف از این اعزام، برهمزدن تمرکز فرماندهان نظامی و دولتمردان ایران بود (واحدیپور دهرائی: ۱۳۹۶، ۸۶؛ نک: هدایت: ۱۳۸۰/۹، ۷۵۵۰ و سپهر: ۱۳۴۴/۱، ۱۳۶). او همچنین قصد داشت با پیروزی در این جبهه، به سربازان شکستخورده در قفقاز روحیه تازهای ببخشد.
سرهنگ شفت که سرداری باسابقه بود، با ۱۲ فروند کشتی مجهز به آتشبار، توپ و تجهیزات کامل جنگی و آذوقه کافی، همراه با سربازانی آزموده راهی گیلان شد (هدایت: ۱۳۸۰/۹، ۷۵۵۰؛ سپهر: ۱۳۴۴/۱، ۱۳۶). روسها بدون مانع در انزلی پیاده شدند و به سوی رشت حرکت کردند (سپهر: ۱۳۴۴/۱، ۱۳۶). اما در رشت، میرزا موسی منجمباشی که از آغاز حمله آگاه شده بود، مردم را به جهاد و دفاع فراخواند. مدافعان محلی در پناه درختان، سنگرهای خاکی و چپرهای چوبی موضع گرفتند و ناگهان هزاران گلوله به سوی سپاه روس که غافلگیرانه در حال پیشروی بود، شلیک کردند (هدایت: ۱۳۷۳، ۳۴۶ و ۳۴۷؛ اعتمادالسلطنه: ۱۳۶۳/۳، ۱۴۷۶). در این شبیخون، جمعی از روسها کشته و مجروح شدند و باقیمانده سپاه به کشتیها گریخته و به سمت بادکوبه عقبنشینی کردند (همان). مقاومت سرسختانه چریکهای گیلان، پوشش جنگلی انبوه، زمینهای باتلاقی و گرمای گزنده هوا، دست به دست هم داد تا پیروزی برای متجاوزان غیرممکن شود. علاوه بر این، گیلانیان که شکست را به معنای تسلط دشمن بر خانه و کاشانه خود میدیدند، تا آخرین نفس ایستادگی کردند (واحدیپور دهرائی: ۱۳۹۶، ۹۳).
پایان نبرد پیلهداربنِ پیربازار برای روسها شکستی رعبآور بود. آنان با بهجا گذاشتن ۱۰۰۰ کشته، چهار عراده توپ، قورخانه و مقداری اسلحه و تجهیزات در مسیر پیربازار به غازیان، عقبنشینی کردند (سپهر: ۱۳۴۴/۱، ۱۳۷). این نبرد نزدیک به پنج هفته به طول انجامید و در نیمه تابستان ۱۲۲۰ ه.ق به پایان رسید (نفیسی: ۱۳۶۴/۱، ۳۲۳). خبر این پیروزی موجب شادمانی عباسمیرزا شد و میرزا موسی نزد شاه پاداش و منزلت ویژهای یافت (هدایت: ۱۳۸۰/۹، ۷۵۵۰ و ۷۵۵۱). در این حماسه، تمامی مردانی که جنگیدند، زنانی که مشوق همسران و فرزندان خود بودند و حتی کودکانی که برای پیروزی پدرانشان دعا کردند، سهیم بودند؛ هرچند نام طراح این کمین موفق، میرزا موسی منجمباشی، بیش از دیگران در تاریخ درخشان ماند (واحدیپور دهرائی: ۱۳۹۶، ۹۷).
---
*پینوشت:
- خاندان منجمباشی گیلان چندین نفر هستند که همگی اصالتی لنگرودی دارند. از میان آنان، میرزا محمدرضا، فرزندش میرزا صادق، میرزا موسی (مشهور به نایب رشتی)، میرزا عبدالله (معروف به حاجی آقا بزرگ) و میرزا عبدالباقی (فرزند میرزا مهدی) دارای دانش تخصصی در نجوم بودند. مابقی این خاندان، نام «منجمباشی» را تنها به عنوان نام خانوادگی برگزیده و بهرهای از علم نجوم نداشتند (فخرایی: ۱۳۹۴، ۱۹۰).
پالکونیک (Polkovnik) در زبان روسی به معنای سرهنگ است. **shaftt
پ.ن سعید نفیسی تاریخ اعزام نیروهای روسیه به خاک گیلان را ۱۵ ربیعالاول ۱۲۲۰ هـ.ق (۱۳ ژوئن ۱۸۰۵ میلادی / ۲۳ خرداد ۱۱۸۴ شمسی)، تاریخ تصرف پیربازار را ۴ ربیعالثانی (اول ژوئیه / 10 تیر) و زمان ترک انزلی و پایان عملیات را ۲۷ و ۲۸ ربیعالثانی (۲۲ و ۲۳ ژوئیه همان سال / 31 تیر) ذکر کرده است. در مقابل، جمیل قوزانلو این عملیات را در ماه رجب آغاز شده دانسته و پایان آن را ۱۸ رجب ۱۲۲۰ هـ.ق (20 مهر 1184ش) میداند. در این زمینه میتوان به منابع زیر رجوع کرد: تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، جلد اول، صص ۳۲۳-۳۲۵؛ و تاریخ نظامی ایران، جلد دوم، صص ۷۴۹ و ۷۵۰.