آیینهای پیشواز نوروز در گیلان، همچون دیگر نواحی البرز و کرانههای جنوبی خزر، ریشه در گاهشماری کهن و باورهای اسطورهای دارد و با عنصر مقدس آتش، زایش طبیعت و بازگشت سال نو پیوندی عمیق برقرار میکند. افروختن آتش در آیینهایی چون «نوروز بِل»، «گولگول چهارشنبه» (چهارشنبهسوری)، «تیرما سینزه» و «پنجک» نشانهای از گرمی، پاکی، دفع پلیدیها و تجلی روشنایی اهورایی دانسته میشود. این آتشها که بر بلندیها، گذرگاهها و حیاط خانهها افروخته میشوند، علاوه بر کارکرد آیینی، نماد همبستگی اجتماعی و آغاز چرخهای نو از زندگیاند. سبز کردن گندم، جو و عدس برای سفره هفتسین و پخت غذاهای سبزینهدار نیز بازتاب اسطوره «زایش و بازگشت» و تجدید آفرینش طبیعت است؛ چنانکه رنگکردن و هدیه دادن تخممرغ، با ریشههای هند و اروپایی، در پیوند با تصور زمین بهمثابه تخم کیهانی تفسیر شده است.
در هفتههای پایانی سال، «نوروزیخوانان» با اشعار بشارتی از روستاها و شهرها عبور میکنند و مژده سال نو میدهند. در تالش، صاحبخانه هدیهای به نوروزیخوان میدهد و او شاخهای شمشاد در ظرف مینهد؛ شاخهای که کشاورز آن را در انبار غله و دامدار در میان دام میگذارد تا برکت و فزونی نصیبشان شود . نمایشهای آیینی چون «رابرچره» با شخصیتهایی مانند آهوبره و آهوچران، به تعبیر عبدالرحمن عمادی، اشاراتی نمادین به برج حمل، گردش افلاک و آغاز سال دارند (عمادی، «رابرچره»، گیلهوا، سال یکم، ش ۸–۱۲؛ /۲۷/، ص۵۵–۵۶). همچنین آیینهای نمایشی «پیر بابو» و «عروس گوله» که در سراسر گیلان با تفاوتهایی اجرا میشوند، تقابل نیروهای خیر و شر، گذار از زمستان به بهار و امید به غلبه روشنایی بر تیرگی را بازمینمایانند. درباره رمزگان این نمایشها دیدگاههایی چون تفسیر نمادین بهار و خوانش تاریخیِ نبرد بومیان و مهاجران ارائه شده است.
اوج آیینهای پیشواز نوروز در چهارشنبهسوری نمود مییابد. مردم با افروختن سه یا پنج یا هفت دسته ساقه و پریدن از روی آتش، سرخی و تندرستی را طلب میکنند. نگاهداشتن شعله برای روشن کردن چراغ خانه، نهادن مشعل بر سر در، ریختن خاکستر در کشتزار و طویله و گستردن سفرهای برای ارواح درگذشتگان، همگی بیانگر پیوند این شب با پاکی، برکت و حضور نیروهای مینوی است . در باور تالشان، «چهارشنبه خاتون» در این شب به خانهها سر میزند و اگر سفرهای با هفت خورش نبیند، آزرده میشود . پس از آن، تدارک هفتسین، پخت نان و حلوا، رنگکردن تخممرغ و سرانجام آیین سیزدهبدر با افکندن سیزده سنگ در آب، چرخه نوروز را کامل میکند (تلخیص بشرا و طاهری: 1385، 53-66)
پ.ن با توجه به تمرکز آیینها بر چهارشنبهسوری، نوروزیخوانی و آمادگیهای پایانی سال، پیشنهاد میشود روز ۲۵ اسفند به عنوان «روز آیینهای پیشواز نوروز گیلان» نامگذاری شود؛ زیرا این تاریخ معمولاً در هفته پایانی سال و در فاصلهای نزدیک به چهارشنبهسوری قرار میگیرد، زمانی که اغلب این رسوم—از خانهتکانی و نوروزیخوانی تا تدارک سفرهها و افروختن آتش—به اوج خود میرسند و فضای جامعه آمادگی کامل برای استقبال از سال نو را مییابد.