17 ربیع‌الاول ؛ ولادت با سعادت امام جعفر صادق (ع) مبارک
امام جعفر صادق (ع) (۸۳-۱۴۸ق)، ششمین امام شیعیان، به مدت ۳۴ سال امامت داشتند و دوران ایشان با خلافت امویان و عباسیان هم‌زمان بود. ایشان به دلیل ضعف حکومت اموی، فعالیتعلمی گسترده‌ای داشتند که منجر به تربیت ۴۰۰۰ شاگرد شد و به همین سبب مذهب شیعه امامیه را «مذهب جعفری» می‌نامند. جایگاه علمی ایشان چنان بلند بود که پیشوایانی چون ابوحنیفه و مالک بن انس از ایشان روایت کرده‌اند. امام صادق (ع) با وجود درخواست‌های شیعیان، از قیام‌های سیاسی پرهیز کرده و به دلیل فشارهای حاکمان، روش «تقیه» را توصیه می‌کردند. ایشان برای مدیریت امور شیعیان سازمان «وکالت» را تأسیس نموده و با جریان «غلو» مقابله کردند. در منابع آمده است که ایشان در سفری به عراق، قبر امام علی (ع) را به یارانشان نشان دادند و در نهایت به دستور منصور دوانیقی مسموم شده و شهید گشتند. پس از شهادت ایشان، فرقه‌هایی چون اسماعیلیه، فطحیه و ناووسیه شکل گرفت. در مورد ایشان آثار متعددی وجود دارد که از قدیمی‌ترین آن‌ها آثار محمد بن وهبان دبیلی (قرن ۴ق) و از برجسته‌ترین‌ها می‌توان به آثار سید جعفر شهیدی، اسد حیدر، سیدعلی خامنه‌ای و باقر شریف قرشی اشاره کرد.
قیس بن ابی‌مسلم الماصر (م ۱۳۰ق)
قیس الماصر از محدثان و بزرگان شیعه در قرن اول و دوم هجری است و وی را از اصحاب امام سجاد (ع)، امام باقر (ع) و امام صادق (ع) دانسته‌اند (مازندرانی حائری: ۱۴۱۶ق/۵، ۱۳۸). مازندرانی حائری در کتاب «منتهی المقال فی أحوال الرجال» برای اثبات این مدعا، شواهدی از «اصول کافی» شیخ کلینی و «امالی» شیخ مفید آورده است.
پدربزرگ او، ابومسلم، از اسیران دیلم بود که پس از اسارت در کوفه، اسلام آورد و ایمانش نیکو شد. او صاحب پسری به نام قیس شد که گفته شده مولای علی بن ابی‌طالب (رض) بود. سپس ولایت منطقه «ماصر» به قیس سپرده شد و او نخستین کسی بود که دو سوی فرات و دجله را آباد کرد و به همین سبب به «قیس الماصر» و «الماصری» شهرت یافت (سمعانی: ۱۳۸۲ق/۱۲، ۴۱؛ ابونعیم: ۱۴۱۰ق/۲، ۳۲۴؛ ابن‌اثیر: ۱۴۱۴ق/۳، ۱۴۹).
شیخ کلینی در «اصول کافی» روایات بسیاری از او نقل کرده و وی را از بزرگان اصحاب امام صادق (ع) دانسته است. شهرت او در علم کلام به حدیثی در کتاب کافی بازمی‌گردد؛ در این روایت آمده است که امام صادق (ع) برای مناظره با مردی شامی، یونس بن یعقوب را نزد متکلمان فرستاد تا او را به همراه حمران بن اعین، مؤمن الطاق، هشام بن سالم و قیس ماصر به محضر امام بیاورد. از دیدگاه راوی، قیس ماصر که علم کلام را از امام سجاد (ع) آموخته بود، تخصص بیشتری در این علم داشت. در نهایت، با ورود هشام بن حکم، آن مرد شامی تسلیم شد و به امامت امام صادق (ع) ایمان آورد. البته در ادامه گزارش آمده است که امام صادق (ع) روش‌های کلامی اصحاب خود، از جمله قیس را مورد نقد قرار دادند، هرچند ایشان را فردی خبره در علم کلام می‌دانستند (کلینی: ۱۴۰۷/۱، ۱۷۱-۱۷۳).
یونس بن یعقوب (از راویان اصحاب امام صادق (ع)، امام کاظم (ع) و امام رضا (ع)) می‌گوید: «قیس الماصر در سخن‌وری از هشام بن حکم، حمران و أحول بهتر بود و علم کلام را از امام سجاد (ع) آموخته بود. امام صادق (ع) به او فرمودند: تو و أحول، دو مناظره‌گر چیره‌دست هستید» (شوشتری: ۱۴۱۰ق/۸، ۵۴۷؛ امین: ۱۴۰۳ق/۱، ۱۳۴).
محمد بن سلیمان دیلمی
محمد بن سلیمان از تبار دیلم و از اصحاب امام صادق (ع) (طوسی: ۱۴۲۷ق، ۳۴۳؛ غضائری: ۱۳۸۰، ۹۱) و همچنین امام موسی کاظم (ع)، امام رضا (ع) و امام جواد (ع) است (به نقل از خویی: ۱۳۷۲/۱۷، ۷۲؛ برقی: ۱۴۳۰ق، ۲۹۱). طوسی در «فهرست» ذکر کرده است که سلیمان دیلمی کتابی دارد که ابن ابی‌جید نقل کرده است (طوسی: ۱۴۲۰ق، ۲۲۲). کنیه او «ابومحمد» است و کتابی به نام «یوم و لیلة» داشته که پسرش، محمد بن سلیمان، آن را روایت کرده است (نجاشی: ۱۳۶۵، ۱۸۲).
برخی از رجال‌نویسان، محمد بن سلیمان بن عبدالله و محمد بن سلیمان بن زکریا دیلمی را یک نفر دانسته‌اند و روایات او را ضعیف‌السند می‌شمارند (کشی: ۱۴۰۴ق/۲، ۶۷۳). اما در واقع میان این دو خلط شده است؛ سلیمان بن محمد بن عبدالله دیلمی با سلیمان بن محمد بن زکریا دیلمی متفاوت است. این اختلاف در نام پدر (میان سخن نجاشی و ابن‌غضائری) مؤید این ادعا است (حلی: ۱۴۰۲ق، ۲۲۴). البته آیت‌الله خویی منکر شخصیت سلیمان بن محمد بن زکریا دیلمی شده است (خویی: ۱۳۷۲/۱۷، ۱۳۷).
نجاشی با تعبیر «قیل»، محمد بن سلیمان را متهم به غالی‌گری کرده است (نجاشی: ۱۳۶۵، ۱۸۲) و شیخ طوسی و ابن‌شهرآشوب نیز تعبیری مشابه دارند (نک: طوسی: ۱۴۲۷ق، ۳۴۳؛ ابن‌شهرآشوب: ۱۳۸۰ق، ۹۵).
محمد بن سلیمان دیلمی در سند حدود ۲۵ روایت آمده است. او از امام صادق (ع)، پدرش، عبیدالله مدائنی، علی بن ابراهیم هاشمی، علی بن ابی‌حمزه و هارون بن جهم روایت کرده است و راویانی چون ابن زیاد، ابراهیم بن اسحاق، ابراهیم بن هاشم، احمد بن ابی‌عبدالله، جعفر بن محمد بن عبیدالله، حسن بن علی و سهل بن زیاد از او نقل کرده‌اند (خویی: ۱۳۷۲/۱۷، ۱۳۷). کلینی در «کتاب شریف کافی» ۸ روایت از او نقل کرده و در کتاب «تهذیب الاحکام» نیز به همین تعداد حدیث از او آمده است.
عبدالرزاق رانکوئی گیلانی (شارح کتاب اخلاقی امام صادق (ع))
عبدالرزاق بن ملامیر گیللانیرانکوئی شیرازی، اصالتاً اهل گیلان بود اما در شیراز متولد شد و در آنجا می‌زیست. وی از علمای قرن یازدهم هجری و معاصر با عبدالرزاق لاهیجی (صاحب شوراق، م ۱۰۵۱ق) و صاحب ریاض بود (قربانی: ۱۳۹۶، ۵۴۸).
او یکی از معتبرترین علما و متکلمان عصر خود بود و در کلام، اثری در شرح «قواعد العقاید» محقق طوسی به نام «تحریر القواعد الکلامیة فی شرح الرسالة الاعتقادیة» دارد که آن را برای محمد زمان خان، حاکم مملکت کهگیلویه نوشت. اثر دیگر ایشان، «شرح مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة» است (افندی: ۱۴۳۱ق/۳، ۱۱۵). کتاب «مصباح الشریعة» مشتمل بر احادیثی منسوب به امام صادق (ع) درباره معارف، اخلاق و آداب است.
همچنین قدیمی‌ترین نسخه خطی «توحید مفضل» متعلق به سال ۱۰۵۶ق، به خط عبدالرزاق گیلانی است که در کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی در قم نگهداری می‌شود (عرب‌زاده: ۱۳۷۸/۱، ۱۹۷).