آیتالله میرزا محمدعلی مدرس چهاردهی گیلانی در تاریخ ۱۹ مرداد ۱۲۱۵ شمسی (۲۶ ربیعالثانی ۱۲۵۲ قمری) در خاندانی علمی در روستای «چهاردهی» (در ۱۵ کیلومتری آستانه اشرفیه گیلان) چشم به جهان گشودند. پدر ایشان، آیتالله ملا محمدنصیرالدین مدرس چهاردهی، از عالمان متقی و موجه بود که پس از تحصیل در اصفهان و رحلت پدر، برای ارشاد مردم به زادگاهش بازگشت. همچنین پدربزرگ ایشان، شیخ زین العابدین، از اعیان علمای گیلان و نواده ملا عبدالرزاق فیاض لاهیجی بود که به دلیل این پیوند خانوادگی، خاندان مدرس چهاردهی نزد علمای گیلان جایگاه ویژهای داشتند.
سیر تحصیلی و اساتید
میرزا محمدعلی پس از آنکه مقدمات علوم دینی و قرآن را نزد پدر در رشت آموخت، به مدرسه صالحیه قزوین رفت و سه سال به تحصیل پرداخت. سپس برای تکمیل مدارج علمی رهسپار عتبات عالیات شد و دو سال در مدرسه هندی کربلا تلمذ کرد. او پس از ورود به نجف اشرف، از محضر اساتید برجستهای بهره جست، از جمله:
- شیخ مرتضی انصاری : ایشان در سالهای پایانی عمر شیخ از محضر ایشان بهره برد و نامش در شمار شاگردان برجسته وی ثبت شد (گلشن ابرار، ج۱، ص۳۳۱).
- سید حسین کوه کمرهای : بخش اعظمی از تحصیلات خود را نزد ایشان گذراند و تقریرات اصول وی را در دو مجلد بزرگ نوشت.
- میرزا حبیبالله محقق رشتی : تقریرات درس اصول این استاد عظیمالشأن را به رشته تحریر درآورد (گلشن ابرار، ج۱، ص۳۷۸).
- شیخ علی خلیلی تهرانی : میرزا محمدعلی از وی اجازه روایت داشت و بر پایه همان اجازه، نقل روایت را به دیگران واگذار میکرد.
سیره علمی، تدریس و شاگردان
میرزا محمدعلی مدرس چهاردهی ۶۰ سال بر مسند تدریس بود. وی با کمال فروتنی نذر کرد که هرگز به تدریس «خارج» (در سطح عالی) نپردازد و تمام عمر خود را وقف تدریس متون درسی متداول حوزه در زمینههای فقه، اصول، کلام و ریاضیات کند تا طلاب با آمادگی بیشتر وارد دروس خارج شوند (سیمای بزرگان، ص۱۶۲).
او به دلیل اخلاص و تواضع، تدریس را در ساعات خلوت (مانند بین الطلوعین یا پس از نمازها) انجام میداد تا مانع رونق سایر دروس نشود (مشاهیر گیلان، ج۱، ص۲۶). ایشان شاگردان بسیار برجستهای تربیت کرد که از آن جمله میتوان به نامهای زیر اشاره نمود:
آقا ضیاءالدین عراقی ، سید شهابالدین مرعشی نجفی، آقابزرگ تهرانی ، محمد جواد بلاغی، محمدکاظم شیرازی، محمد حسین غروی اصفهانی، سید حسین اشکوری و بسیاری دیگر.
عبادات و کرامات
ایشان به عبادت و راز و نیاز بسیار مقید بود و در سه وعده صبح، ظهر و مغرب در رواق بالای سر حضرت امیر(ع) نماز جماعت اقامه میکرد. همچنین هر هفته شبهای چهارشنبه به مسجد سهله و مسجد حنانه مشرف میشد (خاطرات معطر، ص۹۷).
از ویژگیهای اخلاقی ایشان، توجه ویژه به کودکان بود؛ چنانکه در کوچههای نجف به کودکان اصول دین میآموخت و به آنها آبنبات میداد (تاریخ علماء و شعرای گیلان، ص۳۵). همچنین در علوم غریبه نظیر جفر، رمل و تعبیر خواب مهارت داشت و روایتهای متعددی از کرامات ایشان در استخاره و تعبیر خواب نقل شده است.
تالیفات
میرزا محمدعلی مدرس چهاردهی آثار بسیاری در فقه، اصول و ترجمه عربی به فارسی دارد. از مهمترین آثار ایشان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آثار مرتبط با امام حسین(ع): مقتل الحسین(ع) به عربی و فارسی (مدرس: ۱۳۹۵/۵، ۲۹؛ کحاله: ۱۳۷۶ ق/۱۱، ۶۷)، القبلة الحسینیة (آقابزرگ تهرانی: ۱۴۰۳ ق/۱۷، ۳۰)، التحفة الحسینیه (مقتل فارسی)، شرح زیارت عاشورا به فارسی (مظفری: ۱۳۷۶/۲، ۲۸ و ۲۹) و کتاب «حسین و یارانش(ع)».
- سایر آثار: شرح قواعد الاحکام (۳ جلد)، شرح صحیفه سجادیه، ترجمه مکارم الاخلاق طبرسی، شرح دعای کمیل و صباح، حواشی بر رسایل شیخ انصاری و بسیاری از آثار دیگر که مجموعاً به بیش از ۵۰ مورد میرسد.
رحلت و وفات
آیتالله شیخ میرزا محمدعلی مدرس چهاردهی، از علمای بزرگ امامیه قرن چهاردهم در نجف اشرف، در سن ۸۲ سالگی در تاریخ ۲۹ مرداد ۱۳۰۴ شمسی دار فانی را وداع گفت. پیکر ایشان در یکی از حجرات صحن جنوبی حرم مطهر نجف به خاک سپرده شد. نقل شده است که پس از ۲۰ سال از رحلت ایشان، هنگامی که پیکری در مجاور ایشان دفن میشد، بدن ایشان تر و تازه و صورتشان شاداب بود که این امر نشانه عظمت روحی و معنوی ایشان ذکر شده است (گلهای معطر، ص۱۰۵).