کودتای ۲۸ مرداد، که در کدهای عملیاتی غرب به «عملیات آژاکس» شهرت یافت، یکی از سرنوشتسازترین حوادث سیاسی تاریخ معاصر ایران است. این کودتا که در سال ۱۳۳۲ توسط عوامل خارجی علیه دولت دکتر محمد مصدق اجرا شد، نه تنها منجر به سقوط دولتی ملی گشت، بلکه ساختار سیاسی ایران را مجدداً به سلطنت پادشاهی مطلق بازگرداند.
از منظر تحلیلگران سیاسی، این واقعه را نمونهای از تلاش استعمار خارجی به مدد استبداد داخلی برای محروم ساختن ملت ایران از سه مولفه بنیادین «استقلال، آزادی و کرامت انسانی» میدانند. در واقع، ۲۸ مرداد نقطه انتقال قدرت از یک دولت ملی به یک دولت دستنشانده خارجی بود که با اعتراف تاریخ، دخالت مستقیم ایالات متحده آمریکا در آن مشهود است. پیامد این کودتا، براندازی دولت دکتر مصدق، استقرار یک رژیم دیکتاتوری و سرکوب گسترده فعالیتهای سیاسی در جامعه ایران بود.
گیلان؛ آینه تحولات سیاسی پایتخت
استان گیلان و بهویژه شهر رشت، به دلیل ساختار اجتماعی پویا و حضور فعال جریانهای سیاسی، همواره بازتابی مستقیم از تحولات پایتخت بوده است. وقایع سال ۱۳۳۲ در این منطقه، تصویری مینیاتوری از کشمکش شدید میان جریانهای ملیگرای و چپگرا از یک سو، و نیروهای سلطنتطلب و نظامی از سوی دیگر است.
در رشت، تلاطمها از ۲۵ مرداد آغاز شد؛ در این تاریخ، تظاهرات طرفداران دکتر مصدق همزمان با تهران برگزار شد و ساختمان شهرداری رشت توسط تودهایهای شهر تصرف گردید (آبراهامیان: ۱۳۸۳، ۳۴۳ و ۳۴۴). البته پیش از این تاریخ نیز تنشها مشهود بود؛ چنانکه در ۱۹ تیر ۱۳۳۲، عدهای از منسوبین حزب توده در سبزهمیدان رشت، محمد جوادی (مدیر روزنامه طالبحق) را مورد ضرب و جرح قرار دادند و وی در بیمارستان پورسینا بستری شد (فکر جوان: ش ۲۶، ش ۵۹۱، ۲).
رشت در روزهای کودتا: از سرکوب تا جشنهای پیروزی
با تغییر معادلات سیاسی در روزهای پس از ۲۵ مرداد، قدرت جریانهای چپ در رشت رو به افول نهاد و تظاهرات ناموفق چپیها در شهر شکل گرفت (فکر جوان: ش ۲۶، ش ۵۹۲، ۱). در مقابل، جریان سلطنتطلب سازمانیافتهتر ظاهر شد؛ به طوری که در ساعت چهار بعدازظهر ۲۸ مرداد، سالارمشکات در میدان شهرداری رشت در دفاع از شاه سخنرانی کرد (همان).
پیروزی کودتا بلافاصله تغییرات ساختاری و امنیتی را در مدیریت شهر به دنبال داشت:
- تغییرات مدیریتی و امنیتی: سرهنگ فاطمی جایگزین سرهنگ واثقی در ریاست شهربانی رشت شد (همان: ۲).
- سرکوب و تخریب: مهمانخانهی ایران در میدان شهرداری که توسط یک چپی اداره میشد تخریب گردید و درخواست دستگیری «فرجاد» رئیس حزب ایران در شعبه رشت مطرح شد (همان).
- تحقیر نمادهای ملی: در یکی از تلخترین صحنهها، گروهی از نظامیان به رهبری سرهنگ دوم پوروالی، سرگرد دانیالی و سرگرد مجلسی، عکس مصدق را در سالن استانداری پایین کشیدند و محمدعلی مقدم (استاندار پیشین رشت) را مجبور کردند در برابر عکس شاه تعظیم کند (همان).
- بازداشتها: با بازگشت «قرنی» با هواپیما به رشت، محمدعلی مقدم و سرتیپ فرخندهپی (طرفداران مصدق) در اتاق رانندهی استانداری زندانی شدند (بازار: س ۴، ش ۱۲۳، ۱).
در حالی که در محلههای زرجوب، کردمحله و چمارسرای رشت، جشنهای پیروزی شاهدوستان برپا بود (بازار: س ۴، ش ۱۲۳، ۲)، در کلانتری ۴ رشت (شهربانی مرکز)، توبهنامههای اجباری تودهایها به امر سروان رفیعی آغاز شده بود (خدایاری: ۱۳۷۰، ۴۷۶). همچنین سرتیپ فرخندهپی، فرمانده سابق تیپ مستقل رشت، به اتهام دست داشتن در پایین آوردن مجسمه شاه در ۲۵ مرداد، به دو سال زندان محکوم شد (اطلاعات: س ۲۹، ش ۸۶۷۷، ۱).
انزلی؛ کانون مقاومت و روایتهای محلی
در شهر انزلی، فضای متفاوتی حاکم بود. آقای محمود اعتمادزاده (به آذین) از طریق روزنامه «نوید آزادی» که به صورت غیرعلنی و توسط کودکان دبستانی توزیع میشد، اطلاعات محرمانه را منتشر میکرد. از طریق این نشریه مشخص شد که انزلی تنها شهری است که به صورت علنی مسائل مربوط به بازگشت شاه و کودتای آمریکایی را مطرح کرده و اتحادی خاص در شهر شکل گرفته است (بانگ آزادی: صص ۳۰-۳۳).
مقاومت در انزلی تا جایی پیش رفت که مردم با شنیدن خبر ورود نیروهای نظامی و ژاندارم از طریق کامیونها در منطقه «غازیان»، همگی مسلح شدند؛ هرچند در نهایت این حرکات قلع و قمع گردید. پس از توقیف روزنامه، دستگیرشدگان (از جمله آقای اعتمادزاده) به «مسجد آخر» (مسجد آیتالله شریعتمداری در انزلی) منتقل شدند تا تعهد بنویسند.
تصفیهها، چهرهها و آثار بهجامانده
پس از وقایع ۲۸ مرداد، موجی از تصفیههای اداری و سیاسی در گیلان به راه افتاد. در اداره فرهنگ شهرستان رشت، افرادی نظیر فتحالله امانی (طالش)، جواد بشیرزاد، سکینه توتونچیان، علیاصغر دخانیاتی (لنگرود)، اکبر رضیزاده، عذرا روستا، محمدعلی دقیق، حسین ستوده دیلمی، عیسی سماک نرگسی (لاهیجان)، هوشنگ غفوری خرازی، تراب کمایی کُما (لاهیجان) و محمود مرتضوی و ناصر نبیلی منتظر خدمت شدند. همچنین سرهنگ فاطمی از وزیر کشور خواست تا سرگرد اعرابی، سرگرد دانیالی، سروان پرسادمهر، سروان موحدی، سروان کوپال، سروان بیاتی و سرگرد رحیمی را به دلیل اقداماتشان در جریانات ۲۸ مرداد تشویق نماید (بازار: س ۵، ش ۱۲۵، ۱).
در این میان، چهرههای مبارزی همچون «عباس دانشخواه» (وکیل پابرهنهها و مبارز نهضت ملی شدن نفت) نیز پس از کودتا زندانی شدند؛ کسی که بعدها در انقلاب اسلامی حضوری پررنگ داشت و روزنامه «زرخ پوتار» را منتشر کرد (دادگر: س ۱، ش ۶ و ۷، ۹).
برخی آثار مادی و روایتهای شفاهی نیز گواه این دوران است:
- *در رشت: تابلوی زیبای مغازه «اسماعیل جنگلی» که توسط حبیب محمدی کشیده شده بود، در حملات شاهدوستان در کودتای ۲۸ مرداد شکسته شد و بعدها توسط منوچهر ارشدی بازسازی گردید.
- افشاگریها: شیخ صادق احسانبخش در مسجد چینیچیان رشت فاش کرد که مدیرکل آب و برق گیلان مبالغی بالغ بر ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان را صرف مشروبخوری برای جشن ۲۸ مرداد کرده بود (انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک: ۱۳۸۹، ج ۲، ۲۷۴).
در نهایت، این دوران با برگزاری مجالس ترحیم شهدای شاهدوستان در روز ۳ شهریور در مسجد حاج سمیع رشت (فکر جوان: ش ۲۶، ش ۵۹۲) و نمایشنامههایی چون «گرگ دو پا» در تماشاخانه گیلان، رنگ و بوی پیروزی سلطنت را در شهر رشت تثبیت کرد.