محمد نوری (با نام اصلی محمد راهنمایی نوری) در ۱ دی ۱۳۰۸ در شهر رشت متولد شد. او هنرمندی جامع بود که علاوه بر موسیقی، در رشته زبان و ادبیات انگلیسی از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد و در هنرستان تئاتر نیز تحصیل کرد. این پیشینه آکادمیک و علاقه عمیق به قلم و ادبیات، او را به ترجمه آثار ادبی (مانند رمان «درخت شیطان» اثر ایرزی کازنیسکی) و سرودن اشعاری برای ترانهها سوق داد.
مسیر آموزش و تکوین سبک هنری
استاد نوری مسیر یادگیری موسیقی را با دقت و نزد اساتید برجسته طی کرد:
- آواز ایرانی و کلاسیک: وی آواز ایرانی را نزد اسماعیل مهرتاش آموخت و سپس در کلاسهای اولین باغچهبان و فاخره صبا، مکتب وسعت صدای خود را یافت. همچنین از اساتیدی چون حسین اصلانی و ناصر حسینی تأثیر پذیرفت.
- تئوری و نوازندگی: سلفژ، نت و نوازندگی پیانو (ساز اصلی او) را نزد استادانی چون سیروس شهردار، فریدون فرزانه و مصطفی کمال پورتراب فراگرفت.
- سبک: او با تکیه بر دانش ردیف دستگاهی، موسیقی فولکلور و تأثیر از آثار اروپایی، سبکی منحصربهفرد خلق کرد که بهسادگی در قالبهای رایج پاپ یا کلاسیک نمیگنجد. دقت بسیار بالا در «لهجه ترانهها» و حساسیت روی جزئیات، از ویژگیهای بارز آثار او بود.
دستاوردها و آثار ماندگار
او در طول ۵ دهه فعالیت، بیش از ۳۰۰ قطعه آوازی اجرا کرد. از مشهورترین آثار او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آثار ملی و میهنی: «ای ایران» (ساخته فریدون شهبازیان برای سریال سفرهای دور و دراز)، «سرزمین گیلان» و «شالیزار».
- آثار احساسی و ماندگار: «جان مریم»، «واسونک»، «جمعهبازار»، «لانه متروک»، «چشمان آبی و دریا»، «سفرهای دور» و «آواز سرزمین خورشید».
دوران پس از انقلاب و افتخارات
نوری پس از وقفهای در فعالیتهای رسمی، در سال ۱۳۶۸ با آلبوم «در شب سرد زمستانی» و همکاری با فریبرز لاچینی و احمدرضا احمدی به عرصه بازگشت که این همکاری با آلبوم «آوازهای سرزمین خورشید» ادامه یافت.
- افتخارات: دریافت جایزه «خورشید طلایی» (۵۰ سال صدای متفاوت)، کسب مدرک درجه یک هنری و انتخاب به عنوان «چهره ماندگار موسیقی» در سال ۱۳۸۵ از سوی سازمان صدا و سیما.
ابعاد انسانی و سالهای پایانی
او در کنار هنر، به اندیشه و فرهنگ اهمیت زیادی میداد و ارتباطات عمیقی با متفکرانی چون اصغر لطیفی داشت. در سالهای پایانی عمر، علیرغم مبارزه با بیماری سخت سرطان مغز استخوان، روحیه انسانی خود را با برگزاری اجراهایی به نفع بیماران خاص حفظ کرد.
درگذشت و میراث معاصر
این هنرمند برجسته در شامگاه ۹ مرداد ۱۳۸۹ در بیمارستان جم تهران درگذشت و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.
تأثیر آثار او حتی پس از مرگ نیز ادامه داشت؛ بهطوریکه در سال ۱۴۰۴، ترانه ملی «ای ایران» در قالب تلفیقی با مداحی محرم توسط حاج محمود کریمی اجرا شد. این اثر که نخستین بار در ۵ تیر ۱۴۰۴ (اول محرم) و پس از جنگ ۱۲ روزه اجرا گردید، مورد استقبال آیتالله سید علی خامنهای قرار گرفت و در شب عاشورا (۱۴ تیر ۱۴۰۴) در حضور ایشان و به درخواست ایشان این اثر در حسینیه امام خمینی (ره) به عنوان نمادی از هویت ایرانی-اسلامی و حسن ختام آن مقطع زمانی اجرا شد.