افشین پرتو در اسفند سال ۱۳۲۸ از پدر و مادری گیلانی و در خانوادهای بزرگ متولد شد. به علت مأموریت پدر، در سه سالگی به تهران آمد و چند سال نخست مدرسه را در دبستانهای رستگاری، خزائلی و برسابه گذراند. سپس به خراسان رفت و دوره دبستان را در مدرسه فردوسی مشهد و مدرسه قطبِ تربت حیدریه به پایان رساند.
دکتر پرتو درباره نخستین تجربه نویسندگیاش میگوید: «در کلاس ششم بودم که نخستین داستانم در مجله کیهان بچهها به چاپ رسید.» او خاطره تشویقهای پدر را هنوز به یاد دارد: «پدرم همواره با خریدن کتابهای خوب مرا به خواندن و نوشتن تشویق میکرد و هیچگاه هدیههای او را پس از چاپ هر نوشتهام در مطبوعات فراموش نمیکنم.»
دوران تحصیل
او تحصیلات خود را در مدارس قطب و امیرکبیرِ تربت حیدریه، و دارالفنون، بوعلیسینا، غروی و فرهنگیانِ تهران و رشت ادامه داد تا اینکه در سال ۱۳۴۷ وارد دانشگاه پهلوی شیراز شد و به تحصیل در رشته تاریخ پرداخت.
در سالهای تحصیل در دانشگاه شیراز، با چهرههای برجسته دوران خود آشنا شد، به نوشتن داستان و سرودن شعر روی آورد و در آنجا مجله دانشجویی «پیوند» را در سالهای ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰ منتشر کرد. افشین پرتو سردبیری این مجله را که تیراژش تا ۲۵۰۰ نسخه رسید، بر عهده داشت.
در شماره اول این مجله، در مقالهای با عنوان «و اکنون…» آمده است:
> «و اکنون زمان آن رسیده است که ما نیز قدم به راه گذاریم. و این آن صدا است؛ صدایی که امید داریم بماند، و رسالتی که در انجامش کوشا هستیم هیچ نیست جز همبستگی؛ میگوییم همبستگی و این آغاز راه همبستگیها است. امروز صداهایی هست که نمیماند، یعنی ارزش آن را ندارد که بماند؛ صدایی که فقط صدا است، معنا ندارد و مفهومی از آن دستگیر نمیشود؛ صداهایی از روی نابخردی و صداهایی فقط برای اظهار وجود. تقسیمبندی این صداها کار مشکلی نیست؛ از بلند و کوتاه بودنِ آن اگر بگذریم، از زیروبمهای نامفهومش اگر بگذریم، هیچچیز نمیماند و بهتر آن است که انسان برای به وجود آوردنِ هیچ، خودش را به زحمت نیندازد.»
دوران معلمی
پرتو پس از فارغالتحصیلی در رشته تاریخ، دوران سربازی را در آموزشوپرورش گذراند و به همین سبب معلم شد. سالهای معلمی او در شهرهای لنگرود، سیاهکل و رشت گذشت و شاگردان فراوانی زیر دست او پرورش یافتند.
در دوران خدمت در آموزشوپرورش، علاوه بر تدریس، چند سالی سرگروه آموزشی تاریخ ناحیه دو آموزشوپرورش رشت را بر عهده داشت. چهار سال نیز با عنوان دبیری دبیرخانه راهبری درس تاریخ وزارت آموزشوپرورش، مدیریت گروههای آموزش تاریخ استانهای کشور را در اختیار داشت و عضو گروه تألیف کتابهای درسی تاریخ وزارت آموزشوپرورش بود.
دکتر پرتو در سال ۱۳۸۳ پس از ۳۰ سال خدمت معلمی بازنشسته شد و باقی عمر را در سیاهکل به تحقیق، پژوهش و ترجمه گذراند. او دوست داشت برای نهضت جنگل مرکز تحقیقاتی مستقلی تأسیس کند، مجموعه اسناد مرتبط با آن را — که در انبارها و درون کیسهها نم میکشد — جمعآوری کند و در اختیار عموم بگذارد، خانهای برای مشروطه گیلان تأسیس کند و تاریخ را از غبار سیاستزدگی بپیراید. پرتو در این راه بسیار کوشید.
کتابشناسی افشین پرتو
از افشین پرتو بیش از پنجاه عنوان کتاب و شمار زیادی مقاله به یادگار مانده است که همگی از آثار ارزشمند و پرفایده برای پژوهشگران و علاقهمندان موضوعات تاریخی است. البته با وجود تلاشهای خستگیناپذیر پرتو، متأسفانه بخش وسیعی از نوشتههای این تاریخنگار و محقق گیلانی هنوز منتشر نشده است.
در کتابشناسی زیر، آثار دکتر را به دو بخش «چاپشده» و «آماده چاپ» تقسیم کردهایم. امیدواریم مقدمات انتشار شایسته آثار ایشان هر چه سریعتر فراهم گردد. کتابهای چاپشده ایشان حدود ۲۵ جلد در حوزه گیلانشناسی، ایرانشناسی و ... میباشد.
درگذشت
سراجام در ۲۶ شهریور ۱۳۹۴ بر اثر سکته قلبی در سن ۶۶ سالگی زندگی را بدرود گفت.