🍁مهرگان یکی از دو جشن بزرگ ایرانی در کنار نوروز است. نام آن با «مهر» پیوند دارد؛ مفهومی که در فرهنگ ایرانی افزون بر نام ایزد مهر، با دوستی، پیمان و وفاداری نیز گره خورده است.
ریشه تاریخی
قدیمی‌ترین صورت برگزاری این آیین بر اساس منابع یونانی به عصر هخامنشی بازمی‌گردد و منابع تاریخی، برگزاری پرشکوه آن را در دوره ساسانی گزارش کرده‌اند. چنان‌که اشاره شده، اگر مهرگان را در شمار آیین‌های غیررسمی مانند یلدا و چهارشنبه‌سوری بدانیم، برگزاری این آیین می‌تواند حتی کهن‌تر باشد.
روایت اسطوره‌ای
در روایت‌های اسطوره‌ای، این جشن با پیروزی فریدون بر ضحاک و آغاز پادشاهی فریدون ارتباط داده شده است.
زمان برگزاری
زمان این جشن در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است:
- امروز در میان زرتشتیان، «مهر روز از مهرماه» یعنی شانزدهمین روز ماه (برابر با دهم مهر در تقویم خورشیدی رایج) یکی از تاریخ‌های اصلی به شمار می‌رود.
- پرونده یونسکو بازه گسترده‌تری (دوم اکتبر تا دوم نوامبر، برابر با ۱۰ مهر تا ۱۱ آبان) را برای این آیین در ایران و تاجیکستان ثبت کرده است.
مفهوم فصلی
ایرانیان در روزگاران گذشته تنها دو فصل داشتند: تابستان و زمستان. نوروز جشن آغاز تابستان و مهرگان جشن آغاز زمستان بود. این جشن که در گذشته «میتراگانا» به معنای «مربوط به مهر» نامیده می‌شد، امروز «مهرگان» نام دارد و ۶ روز طول می‌کشید.
ثبت جهانی
بر اساس پرونده یونسکو، جوامع زرتشتی در کنار جوامع مسلمان در برگزاری مهرگان نقش دارند. زرتشتیان بخش‌هایی از متون دینی خود را می‌خوانند و مسلمانان دعاهای ویژه‌ای برگزار می‌کنند، اما در کنار این تفاوت‌ها، عناصری همچون گستردن سفره، خوراکی‌های فصلی، دیدار و گردهمایی مشترک دیده می‌شود.
مهرگان در میان زرتشتیان ایران جایگاهی مهم دارد و در شهرهایی مانند یزد، کرمان، تهران و دیگر مناطق، آیین‌های مربوط به آن برگزار می‌شود. اما در پرونده جهانی مهرگان، برگزاری این جشن در میان جوامع مختلف ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است.
🌿 نسبت مهرگان با استان گیلان🍂
در پرونده جهانی یونسکو: مناطق روستایی شمال ایران، به‌ویژه گیلان، مازندران و گلستان، و همچنین جوامع زرتشتی در استان‌هایی مانند تهران، یزد، فارس، کرمان، سیستان‌وبلوچستان، البرز و خوزستان به‌عنوان جوامع مرتبط با این آیین معرفی شده‌اند. بنابراین گیلان یکی از استان‌های کلیدی در پرونده جهانی مهرگان است.
پیوند با تقویم دیلمی: روز دوم اریه ما (سومین ماه دیلمی) مصادف با روز مهر از ماه مهر، یعنی مهرگان است. این نشان می‌دهد که در تقویم بومی مردم گیلان (تقویم دیلمی) نیز مهرگان جایگاه ویژه‌ای داشته است.
برگزاری رسمی و پرشکوه مهرگان در رشت
- ۱۶ مهر ۱۳۲۴ش: برگزاری مراسم جشن مهرگان در تالار دبیرستان شاهپور رشت با ترانه‌های «لیلی، ثریا، لاکو» توسط احمد عاشورپور، نوازندگی تارِ اسماعیل امیرعطایی، اجرای نمایش موزیکال «شمع و پروانه» با شرکت دانش‌آموزان دبستان انوشیروان ارامنه و سخنرانی عبدالعلی طاعتی، در حضور کنسول شوروی و استاندار گیلان. (فکر جوان: س 21، دوره‌ی سوم، ش 367، 1)
- ۱۶ مهر ۱۳۲۸ش: برگزاری جشن مهرگان در ساعت ۱۶ در دبیرستان شاهپور رشت با حضور رضاعلی دیوان‌بیگی استاندار گیلان، اجرای سرود «ای ایران»، سخنرانی سیدابراهیم صالح دبیر آن مدرسه، اجرای بالت توسط دوشیزگان دبستان هفده‌دی، سخنرانی علی‌اکبر آصف معاون فرهنگ، نطق علی‌اکبر کوثری رئیس فرهنگ، کنسرت اسماعیل امیرعطایی و اجرای نمایش‌نامه‌ی «سرباز فداکار» توسط دانش‌آموزان دبیرستان شاهپور. (فکر جوان: دوره‌ی 3، س 24، ش 491، 2)
- ۱۶ مهر ۱۳۲۹ش: برگزاری جشن مهرگان در ساعت چهار بعدازظهر در دبیرستان شاهپور رشت در حضور محمدعلی فطن‌السلطنه استاندار گیلان، با سخنرانی استاد ابراهیم پورداود درباره‌ی جشن و تاریخچه کاشت برنج، اجرای سرود «خاک ایران» توسط دانش‌آموزان دبستان مژدهی رشت، بالت توسط دانش‌آموزان دختر دبستان هفده‌دی، آوازِ احمد مصری و اجرای نمایش «خانم اداره رو». (فکر جوان: س 25، ش 517، 1)