در ۲۶ مرداد ۱۳۶۹، نخستین گروه از آزادگان سرافراز ایرانی که در جنگ تحمیلی به اسارت درآمده بودند، قدم به خاک میهن گذاشتند. گیلان نیز سهمی بزرگ از این بازگشت داشت؛ در آن روز تاریخی، شهرهای استان و بهویژه رشت، شاهد حضور جمعیت کثیری بود که با شوری وصفناپذیر به استقبال فرزندان خود آمدند تا آنها را پس از سالها صبر و استقامت، تا خانههایشان همراهی کنند.
۲. نهضت خاطرهنگاری؛ تلاشی برای جلوگیری از فراموشی
با گذشت سالها از دوران دفاع مقدس، بیم آن میرفت که جزئیات حوادث و خاطرات شفاهی رزمندگان به دست فراموشی سپرده شود. در همین راستا و با تأکیدات رهبر معظم انقلاب مبنی بر راهاندازی «نهضت خاطرهنگاری»، پروژههای بزرگی در سطح ملی و استانی (گیلان) آغاز شد. واحد فرهنگ و مطالعات پایداری حوزه هنری گیلان و بنیاد حفظ آثار، تدوین مجموعهای ارزشمند از تاریخ شفاهی آزادگان را بر عهده گرفتند تا صدای مقاومت بسیجیان، سپاهیان و ارتشیها برای آیندگان بماند.
۳. آثار برجسته و روایتگران تاریخ شفاهی
در میان آثار منتشر شده، چندین کتاب به عنوان ستونهای این مجموعه خودنمایی میکنند:
- «اسارتی که خود ساختیم»: خاطرات سیدیوسف سیدمدللکار که با روایتی بیطرفانه، از لحظه محاصره توسط عراقیها آغاز شده و به موضوعاتی همچون شکنجهها، جاسوسهای داخل اردوگاه و اشتباهات سهوی اسرا میپردازد.
- «نامههایی برای یک سنگ»: خاطرات اکبر اسمی که از دوران تحصیل و آموزش نظامی آغاز شده و به اسارت در عملیات کربلای ۲ و زیارت عتبات در دوران دربند بودن میپردازد. این کتاب شامل خاطراتی خاص مانند داستان طنزآمیز بیحسی دندان در اسارت نیز هست.
- «بیقراری»: اثر شهاب احمدپور (نویسنده پرکار این حوزه) که به زندگی رمضانعلی راستگو اختصاص دارد. این کتاب به زیبایی ماجرای نامههای تقلبی دوستانش به مادر او را روایت میکند تا در دوران بیخبری، از نگرانی خانواده بکاهد.
- «نامههای پست نشده» و «زبان مادری صبر»: این دو کتاب، برگزیدهای از خاطرات رسیده به «اولین جشنواره استانی خاطرهنگاری دفاع مقدس گیلان» هستند. کتاب «نامههای پست نشده» در کنار «زبان مادری صبر»، مجموعهای از روایتهای کوتاه و تکاندهندهای همچون «دیوار مرگ»، «پیراهن ۴۸» و «در تار و پود اربعین» را در بر میگیرند که با هدف ترویج فرهنگ ایثار و شهادت گردآوری شدهاند.
و ...
۴. اشتراکات انسانی و تاریخی در روایتها
مطالعه این مجلدات نشاندهنده تجربیات مشترک و عمیق آزادگان است؛ از جمله:
- انتظار تلخ: دو سال انتظار پس از آتشبس که در هر دو کتاب «نامههایی برای یک سنگ» و «اسارتی که خود ساختیم» با لحنی مشابه توصیف شده است.
- غم ارتحال امام(ره): روایت مشترک از خرداد ۱۳۶۸ و فضای سنگین و نگرانکننده اردوگاهها پس از شنیدن خبر کسالت و رحلت امام خمینی(ره).
- لحظه وصل: توصیفِ به اهتزاز درآمدن پرچم ایران در مرز که در تمامی خاطرات، به عنوان نقطه اوج شادی و وجد رزمندگان ثبت شده است.
۵. ویژگیهای ساختاری مجموعه
این کتابها نه تنها در محتوا، بلکه در ساختار نیز به عنوان یک «مجموعه واحد» هویت دارند. استفاده از طرح جلدهای مشابه، شناسنامه و فهرستهای همسان، و پیوستهای غنی شامل تصاویر، اسناد و نمایه، این مجلدات را به منابعی معتبر و جذاب برای پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ معاصر تبدیل کرده است.