علی بن موسی بن جعفر (ع) معروف به امام رضا (۱۴۸–۲۰۳ق) هشتمین امام مذهب شیعهٔ دوازدهامامی است. ایشان از سال ۱۸۳ق بهمدت بیست سال امامت شیعیان را برعهده داشت و دورهٔ امامتش با خلافت هارون عباسی، محمدِ امین و مأمون عباسی همزمان بود.
در سالهای واپسین عمر، ایشان بهدستور مأمون از مدینه به مَرْو در خراسان فراخوانده و ولیعهد مأمون شدند. اگرچه بسیاری از مورخان و عالمان شیعه، این ولایتعهدی را اجباری و مهمترین رویداد سیاسی زندگی ایشان میدانند، اما برخی تاریخنگاران معتقدند ورود امام (ع) به ایران تأثیری بنیادین بر گسترش تشیع داشت؛ چرا که ایشان در هر شهر با مردم دیدار کرده و در مناظرات علمی با ادیان و مذاهب مختلف، برتری علمی امام شیعه را برای همگان آشکار کردند.
از آثار ماندگار این دوران، حدیث «سِلسِلةُالذَّهَب» (زنجیرهٔ زرین) است که در نیشابور بیان شد و در آن، توحید به عنوان «قلعهٔ خدا» معرفی گردید. امام رضا (ع) در نهایت در ۵۵ سالگی در طوس توسط مأمون مسموم شده و در بقعهٔ هارونیه در روستای سَناباد دفن شدند. ایشان تنها امام شیعه هستند که در خاک ایران مدفون شدهاند.
پیوندهای تاریخی و حضور سادات علوی در گیلان
تاریخ گیلان و دیلمان گواه ارادت عمیق به خاندان ولایت است. محمّد بن سلیمان از تبار دیلم، از اصحاب امام صادق (ع) (طوسی: 1427ق، 343؛ غضائری: 1380، 91) و همچنین امام موسی کاظم (ع)، امام رضا (ع) و امام جواد (ع) بود (به نقل از خویی: 1372/17، 72؛ برقی: 1430ق، 291). وی کتابی به نام «یوم و لیلة» داشت (نجاشی: 1365، 182) و طوسی در «فهرست» به کتابی دیگر از او اشاره کرده است (طوسی: 1420ق، 222).
همچنین در سده سوم هجری، بسیاری از سادات علوی به دلیل فشارها و در پی اتفاقاتی چون شهادت حضرت رضا (ع)، به سوی ری و عراق و سپس به کوهستان دیلمستان و طبرستان مهاجرت کردند (مرعشی: 1361، 127؛ مرورزی علوی: 1409ق، 139).
شرح حال برادر و خواهر تنی امام رضا (ع) در گیلان
الف) سید جلالالدین اشرف (ع):
ایشان فرزند امام موسی کاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) هستند (احمدی ابهری: 1338، 51). ایشان در برابر سیاستهای مکارانه مأمون و ظلم درباریان قیام کردند. در ۲۴ سالگی نزد برادر بزرگشان سید احمد در قم به کسب علم پرداختند (جنگنامه: 1366، 20-24). به دلیل دشمنی دیلمیان با بنیامیه و بنیعباس (فقیهی: 1373، 14) و صعبالعبور بودن مناطق گیلان (شریعتیفوکلایی: 1388، 49)، ایشان به گیلان پناه آوردند و سرانجام در ۱۴ رمضان ۲۳۲ق در سن ۴۳ سالگی به شهادت رسیدند و در آستانه اشرفیه مدفون شدند (مهدویلاهیجی: 1398ق، 203). علامه مجلسی به نقل از علامه بحرالعلوم گفته است: به نظر او جدّ اعلای مرحوم سید رضی و سید مرتضی، همین ابراهیم بود نه ابراهیم اکبر. (مجلسی، 1403/48، 306) لازم به ذکر است که آیتالله سید شهابالدین مرعشی نجفی از خادمان افتخاری حرم ایشان بودهاند (رفیعی: 1373، 286).
ب) حضرت فاطمه اخری (س):
ایشان ملقب به فاطمه طاهره، خواهر امام رضا (ع) و یکی از چهار دختر امام موسی کاظم (ع) هستند (ابنجوزی: 1401ق، 315). ایشان یا همراه برادرشان سید جلالالدین اشرف یا پس از شهادت امام رضا (ع) به گیلان آمدند و در رشت مدفون شدند (مهدویلاهیجی: 1398ق، 89). علامه مجلسی (1403ق/48، 317) و آیتالله جعفر بحرالعلوم (1391/1، 70) هر دو مرقد ایشان را در شهر رشت تایید کردهاند. این مقبره در محله «سوختهتکیه» رشت واقع شده و میان مردم به مزار فاطمه طاهره مشهور است (احمدیجلفایی: 1396، 123).
فرهنگ و ارادت مردمی گیلان به امام رضا (ع)
ارادت مردم گیلان به امام رئوف (ع) در ابعاد مختلف هنری و اجتماعی تجلی یافته است:
- در عرصه هنر و ادبیات: گیلانیان آثار هنری بیشماری در زمینههای نقاشی، شعر، تئاتر و موسیقی و... در ستایش امام رضا (ع) خلق کردهاند. در حوزه شعر، آثار شاعران گیلانی جایگاه ویژهای دارد؛ از جمله سید اشرفالدین حسینی گیلانی (نسیم شمال) که شعری در قالب مستظاهرات سرود و مصرع «با آلعلی هرکه در افتاد ورافتاد» را به عنوان رشته هر بند تکرار کرد (مجله پیام بهارستان، 1383). همچنین کتابی به نام «زائر برانی» که مجموعهای از اشعار در وصف این پیوند است، از آثار برجسته در این زمینه به شمار میرود.
- در سنتها و باورهای مردمی: رسم قدیمی «چاووشیخوانی» برای بدرقه زائران و همچنین سنتِ کشاورزانی که پس از دروی برنج، نخستین سود حاصله را صرف زیارت امام رضا (ع) میکردند، نشاندهنده پیوند عمیق عاطفی و تقدیم ثمرات زمین به پیشگاه امام هشتم (ع) است.