بررسیگاهشماری و سنتهای سال نو در گیلان
در مورد تعیین آغاز سال گیلانی، دیدگاههای متفاوتی میان پژوهشگران وجود دارد. مطابق روایت «محمدولی مظفری کجیدی»، آغاز سال گیلانی (اول نوروزماه) برابر با ۱۴ مرداد ماه خورشیدی است و پنجک آن (پایان اولما یا هشتمین ماه گیلانی بهنام آبانماه خورشیدی)، با ۱۳ تا ۱۷ فروردین ماه خورشیدی برابر است (گاه شماری گیلان، ج۲، محمدولی مظفری کجیدی به کوشش پوراحمد جکتاجی، نشریه گیلهوا، ش۲). محمودپاینده لنگرودی، آغاز سال گیلانی را ۱۵ مرداد ماه و پنجک گیلانی را ۲۵ اولما (برابر با ۱۰ تا ۱۵ فروردین) میدانست؛ او همچنین گالشیِ پنجک را ۴۵ روز و روباریِ پنجک را ۵۵ روز پس از نوروز خورشیدی ذکر کرده است. از سوی دیگر، آقای پوراحمد جکتاجی، شب ۱۵ مرداد را (که هر از چندگاهی یک روز کم یا زیاد میشود) شب تحویل سال نو میدانند. (گاه شماری گیلان، ج۲، محمدولی مظفری کجیدی به کوشش پوراحمد جکتاجی، نشریه گیلهوا، ش۲)
در مقابل، پورهادی ذکر میکند که اول سال گیلانی ۱۷ مرداد ماه خورشیدی است (پورهادی: ۱۳۸۸، ۲۳). همچنین اشاره شده است که به نظر میرسد ۱۷ مرداد ماه به عنوان روز اول سال گیلانی که آقای نصرالله هومند اعلام کردهاند، از دقت لازم و محاسبه روشمند برخوردار است (همان، ۲۷).
انطباق ماههای گیلانی با تقویم خورشیدی
ماه های گیلانی در انطباق با ماههای خورشیدی کنونی و رایج بدین قرارند:
۱. نوروز ما: از ۱۷ مرداد تا ۱۵ شهریور
۲. کورچ ما: از ۱۶ شهریور تا ۱۴ مهر
۳. اریه ما: از ۱۵ مهر تا ۱۴ آبان
۴. تیر ما: از ۱۵ آبان تا ۱۴ آذر
۵. مردال ما: از ۱۵ آذر تا ۱۴ دی
۶. شریر ما: از ۱۵ دی تا ۱۴ بهمن
۷. امیر ما: از ۱۵ بهمن تا ۱۴ اسفند
۸. اول ما: از ۱۵ اسفند تا ۱۵ فروردین (روزهای ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹ و ۲۰ فروردین ماه خورشیدی ایام پنجک گیلانی است).
۹. سیا ما: از ۲۱ فروردین تا ۱۹ اردیبهشت (از ۲۶ تا ۳۰ سیا ما برابر با ۱۵ اردیبهشت تا ۱۹ اردیبهشت ایام پنجک گالشی است).
۱۰. ديه ما: از ۲۰ اردیبهشت تا ۱۸ خرداد (۱ تا ۵ دیه ما برابر با ۲۰ تا ۲۴ اردیبهشت ماه ایام روباری پنجک است).
۱۱. ورفنه ما: از ۱۹ خرداد تا ۱۷ تیر
۱۲. اسفندار ما: از ۱۸ تیر تا ۱۶ مرداد
(در سالهای کبیسه، روز ۱۵ فروردین «ویشک» نامیده میشود و جزء ماه به حساب نمیآید) (پورهادی، ۱۳۸۸، ۲۹).
باورها و آیینهای ماه «نوروز ما«
نوروز ما، آغاز سال نو و نخستین ماه گیلانی است که با ۴.۵ ماه اختلاف با نوروز گاهشماری کنونی ایران، از ۱۷ مرداد ماه خورشیدی شروع شده و تا ۱۵ شهریور ادامه مییابد و در تطبیق با تقویم رسمی ایران، موقعیت فروردین ماه را دارد.
در فرهنگ گیلانی، رسم است که شب قبل از آغاز سال به پیشواز سال نو بروند و آتش انبوهی برافروزند که به آن «نوروز» یا «شعله ی فروزان آتش نوروزی» میگویند. در ستایش این شعلهها، ترانههایی میخوانند:
«gorom, gorom, grom bal: ای شعله ی بلند آتش که با هیبت و صدای گرگر میسوزی / nowruz mâ - o nowruz bal: شعله ی بلند نوروزی ماه نوروز / no sâl babi, sâli su: ای سال نو سال روشنایی و نور باشی / no badi xona vâšu: فراوانی ببخشی به فراورده های خانه و مکان مان / nozâ - o bud - o vabu: مانند نوزاد و گیاهان نورسته نعمت بخش باشی / ame ruzere vašu: برای رزق و روزی ما تخمه و بن زاینده و بارآوری شوی»
گیلانیها اعتقاد دارند در این شب زمین نفس سرد خود را بیرون میدهد (نوروز گیلانی، فصلنامه فرهنگ و مردم، سال اول، ش۳ و ۴، ۱۳۸۱).
از آنجا که «نوروز ما» هنگام برداشت محصول است، در اغلب روستاهای کوهپایهی شرقی گیلان، مراسم «جشن خرمن» (ر.ک به: مجله گیلهوا شمارههای ۲۲ و ۲۳، ص ۸؛ شمارههای ۲۷ و ۲۸، ص ۱۷ و شماره ۱۴ ص ۷ و کتاب گیلان؛ جلد سوم، ص ۴۶۳؛ و کتاب پاینده، محمود؛ آیین ها و.....) با مراسم «نوروز بل» همراه است. در اول نوروزِ ما، گالشها بر بالای قلههای کوه (به ویژه کوه سماموس در شرق مرکز دهستان شوییل املش) آتش روشن میکنند تا آغاز کوچ دامداران را اعلام کنند.
مردمان این منطقه پس از برداشت و جمعآوری محصول که با آغاز سال جدید همزمان است، جشن میگیرند و معتقدند باید در ۷ یا ۹ نقطه (به نام هفت اختر فلکی یا ۹ فلک دوّار) آتش روشن کنند تا دعاهایشان به وسیله فرشتگان به درگاه خداوند برسد. این سنتها با افلاک و گردش اقمار گاهشماری گالشی ارتباط نزدیکی دارد. همچنین باور بر این است که اگر دود آتشی که با ساقههای برنج یا گون برافروخته شده به طرف کوهستانهای جنوب (ییلاق) برود، زمستانی خوب در قشلاق (جلگهی گیلان) خواهند داشت و اگر دود به طرف جلگه برود، زمستانی پربرف و سخت در انتظارشان است. لازم به ذکر است که در کوهستانها، هرگاه آتشی برافروزند، با یادآوری شعلهی آتش نوروز، آن را «نوروز بلی» (noru balay) یا شعلهی کوچک نوروز مینامند (پورهادی، ۱۳۸۸، ۳۶ و ۳۷).ش