در تیرماه ۱۲۸۸ شمسی (جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ قمری)، در حالی که محمدعلی شاه قاجار پس از به توپ بستن مجلس در سال ۱۳۲۶ قمری، حکومت استبدادی خود را آغاز کرده بود، مشروطه‌خواهان از نقاط مختلف ایران، به‌ویژه گیلان و بختیاری، برای مقابله با شاه بسیج شدند (فراهانی: ۱۳۸۵ / ۲، ۳۵۸).

در این ایام، تلگرام‌هایی پیاپی از سفارت روسیه در تهران به افسینکوف در کنسولگری رشت ارسال می‌شد که حاکی از نزدیک شدن «هیاهوگران» به پیرامون تهران بود. نکراسوف در تلگرامی خواهان آمادگی کنسولگری برای پذیرایی از نیروهای روسیه شد که قرار بود تا پایان آن روز در انزلی پیاده شده و تا صبح روز بعد عازم قزوین شوند (افسینکوف: ۱۳۹۵، ۵۴).

جزئیات تصرف پایتخت
در اوایل صبح 22 تیر ۱۲۸۸ شمسی، خبر رسید که هیاهوگران رشتی از دروازه‌ی بهجت‌آباد وارد تهران شده و با نیروهای محافظ درگیر شده‌اند؛ این خبر باعث شد در شهر رشت نیز هیاهو به پا شود و مردم شروع به تزیین و چراغانی کنند (افسینکوف: ۱۳۹۵، ۵۵). رشت غرق در جشن و شادی است. همه‌ی نیروهای روسی مشغول نگهبانی اضطراری در اطراف کنسولگری روسیه هستند. حجره انبار میرزا حجت لنکرانی [طرفدار روسیه] را غارت کرده‌اند. ساعتی بعد وی به اتفاق همسر و فرزندانش به کنسولگری روس پناه آورد (افسینکوف: ۱۳۹۵، ۵۶).

در نهایت، در ۲۲ تیر سال ۱۳۲۷ قمری (۱۲۸۸ شمسی)، نیروهای مشروطه‌خواه به رهبری سردار اسعد بختیاری و محمدولی خان تنکابنی، همراه با مجاهدین گیلانی و بختیاری، پس از درگیری‌های مختصری کنترل پایتخت را به دست گرفتند (فراهانی: ۱۳۸۵، جلد ۱، صفحه ۵). بعد از ظهر همان روز، هیاهوگران گیلانی خود را به مجلس رسانده و با شکستن درهای مدرسه سپهسالار، آنجا را مرکز حضور خود در تهران قرار دادند (همان).

در این میان، لیاخوف (افسر قزاق و فرمانده قشون روسیه در تهران) تسلیم انقلابیون مشروطه شد و به سفارت روسیه تحویل داده شد (فخرایی ۱۳۷۱، ۱۷۳). همچنین، سفیر روسیه در تلاش بود تا مانع از قتل‌عام روس‌ها در تهران شود و برای در امان ماندن لیاخوف، او را به مجلس برد تا موافقت مجلس را جلب کند (افسینکوف: ۱۳۹۵، ۵۵).

سرنوشت محمدعلی شاه و شخصیت های کلیدی

محمدعلی شاه که مقاومت را بی‌فایده دید و به توصیه سفرای روس و انگلیس برای در امان ماندن، به سفارت روسیه پناه برد و در نهایت از سلطنت خلع شد (فراهانی: ۱۳۸۵، جلد ۱، صفحه ۵؛ افسینکوف: ۱۳۹۵، ۵۵). پناهنده شدن محمدعلی شاه به سفارت روسیه بر بحران رشت افزود (افسینکوف: ۱۳۹۵، ۵۶). در این رویداد، شخصیت‌هایی مانند سردار اسعد بختیاری (به عنوان یکی از رهبران اصلی فتح تهران)، محمدولی خان تنکابنی، وثوق‌الدوله و میرزا کوچک خان جنگلی نقش‌های کلیدی ایفا کردند. میرزا کوچک خان که از مجاهدین گیلان بود، در این نبرد شرکت داشت و بعدها به یکی از چهره‌های مهم جنبش جنگل تبدیل شد (فراهانی: ۱۳۸۵ / ۱، ۱۴۲).

تشکیل حکومت موقت و محاکمه مخالفان
پس از فتح تهران، کمیسونی متشکل از سی نفر از سران مشروطه‌خواه برای ساماندهی امور کشور تشکیل شد. این کمیسون، عضدالملک را به عنوان نایب‌السلطنه منصوب کرد و هیئت وزیران موقتی را برای اداره کشور تعیین نمود. خبر پشت خبر می‌رسد و خبر پشت خبر می‌فرستیم. عضدالملک نایب‌السلطنه شده. محمدولی خان وزیر جنگ شده و سرداراسعد وزیر کشور و سردارمنصور رشتی وزیر پست و تلگراف و یپرم ارمنی رییس نظمیه‌ی تهران (افسینکوف: ۱۳۹۵، ۵۶). یکی از اقدامات مهم این دوره، تشکیل محکمه قضایی عالی برای محاکمه مخالفان مشروطه بود که در جریان آن، افرادی نظیر شیخ فضل‌الله نوری و میر هاشم تبریزی به اعدام محکوم شدند (فراهانی: ۱۳۸۵ / ۱، صفحه ۱۲۸).

پیامدهای فتح تهران
فتح تهران و خلع محمدعلی شاه از سلطنت، منجر به تثبیت حکومت مشروطه در ایران گشت. این رویداد نه تنها زمینه‌ساز تشکیل مجلس دوم شورای ملی و تداوم روند مشروطیت بود، بلکه نشان داد که قدرت مردم و مشروطه‌خواهان می‌تواند در برابر استبداد پیروز شود (فراهانی: ۱۳۸۵ / ۱، صفحه ۱۷۵).