مراسم «تیرماه سیزدهی» گیلانیان و مازندرانیان، هرچند در ابتدای تابستان و در روز سیزدهم تیرماه (به تقویم خورشیدی) برگزار نمیشد، اما بر اساس سنتهای قدیمی گاهشماری، در زمانی برپا میشد که عدد روز و ماه با یکدیگر برابر میشدند؛ یعنی سیزدهمین شب از تیرماه در گاهشماری دیلمی. تیرماه در سالهای طبری و دیلمی، با اختلافی اندک، به ترتیب با دوازدهم و بیست و هفتم آبان ماه خورشیدی برابر است. همچنین آغاز سال دیلمی، پانزده روز پس از آغاز سال طبری است (گاهشماری باستانی مردمان مازندران و گیلان، هومند: ص ۹۱).
این جشن خجسته تا حدود سال ۱۳۵۳ خورشیدی، در اغلب مناطق دامداری شرق گیلان و همچنین در واجارگاه، سلاکجانِ واجارگاه، خانپتۀ اربوسرای رحیمآباد، کرباسسرای رحیمآباد، کیارش اشکور، کورتاشیان ماچیان، دوگلسر، کبوترآبکش چابکسر و ده-جان-سیسکوه سیاهکل برگزار میشد. این مراسم تا سال ۱۳۵۷ خورشیدی در پارهای از آبادیهای این مناطق همچنان اجرا میگشت.
در روستای کبوترآبکش، این شب را «شب حاجات» مینامیدند و برای آخرین بار در شب هجدهم آبان ۱۳۵۳ خورشیدی برگزار شد. در بسیاری از روستاهای ذکر شده، این شب را «شب طبرهگویی» مینامیدند و گاهی این جشن را در سه شب پیدرپی برپا میکردند (مانند ده-جان-سیسکوه سیاهکل).
شادروان محمود پاینده لنگرودی در تطبیق ماههای دیلمی با خورشیدی هجری دچار اشتباه شده است؛ چرا که استناد وی در مورد گاهشماری دیلمی به نوشتههای مرحوم سید حسن تقیزاده بود و تقیزاده نیز به آثار موسی انصاری همدانی، شادروان ناتل خانلری، کیا و همچنین برخی دادههای تاریخی عبدالفتاح فومنی استناد کرده بود (گاهشماری باستانی مردمان مازندران و گیلان، هومند: ص ۹۳). وی در کتاب آیینهای گیل و دیلم، اجرای جشن تیرماه سیزده را در ماه آبان خورشیدی ذکر کرده است، اما زمان دقیقی را برای آن مشخص نکرده است.
در کتاب گاهشماری باستانی مردمان مازندران و گیلان آمده است: «پیشینیان با فرارسیدن تیرماه و جشن تیرماه سینرهشو، به تهیه خوراک، خورش، شیرینی و میوه میپرداختند. شامگاه به گرمابه میرفتند و جامهای نو میپوشیدند؛ سپس به مهمانی میرفتند یا سور میدادند. همچنین خانوادههای قدیمی، غروب روز دوازدهم تیرماه به گورستانها و زیارتگاهها میرفتند یا به یاد درگذشتگان خویش، با خیرات و صدقات به مستمندان کمک میکردند» (گاهشماری باستانی مردمان مازندران و گیلان، هومند: ص ۶۵).
تمامی مراسمی که در گیلان «طبریخوانی»، «لال شوشزنی» و «فالگوش» نامیده میشود، در گذشته همراه با آداب دیگری در تیرماه سیزدهی شرق گیلان اجرا میشد.
در عصر روز دوازدهم آبان ماه خورشیدی، همه چیز برای برگزاری جشن تیرماه سیزده آماده میشد. باورداران این رسم دیرینه و باستانی، در آن شب غذای ویژهای برای اهل خانه میپختند؛ این غذا که به «عد-گندم-باقلا» معروف بود، از انواع حبوبات پخته میشد (کرباس رحیمآباد، ۱۳۵۳)، از جمله گندم و باقلای مازندرانی. پختن میوه، جو و مرجی (عدس) در شب تیرماه سیزده، یادگار این جشن هشتهزارساله است (گاهشماری باستانی مردمان گیلان و دیلمان، هومند: ص ۵۵).
( گاه شماری گیلانی (مسعود پیرهادی)، ص ۳۵ و ۳۶)