در شب سیزدهم تیرماه، فرزند اول یک خانواده و فرزند آخر خانواده‌ای دیگر، بی‌آنکه با هم سخنی بگویند، به پای چشمه می‌روند یا مخفیانه از سیزده خانه، یک کوزه آب برمی‌دارند. از آنجا که این دو با یکدیگر حرف نمی‌زنند، این آب را «لال‌آب» یا «آب لال» می‌نامند. آن‌ها این آب را به خانه‌ای که جشن در آن برگزار می‌شود برده و در وسط اتاق قرار می‌دهند.

شرکت‌کنندگان دور کوزه آب حلقه‌وار می‌نشینند. در ابتدا، کسی که ترانه‌های مراسم را می‌خواند، سوزنی در ظرف آب می‌اندازد و این ترانه را می‌خواند:

سوزن مال سوزندان است
اول مال دوستان من است
دوم مال دیگران است

پس از آن، این ترانه را می‌خواند:

تیرماه گفت سیزده‌ی من چقدر سنگین است
سیزده‌ی مرا برقرار کنید که چهارده‌ی من رنگین است
آب آورنده اولین فرزند مادر خودش است
آب می‌گوید من فرزند کوه خاموشم
یک سرم به دریا و صد سرم به کوه است
بر روی سنگ سفید کوهستان موج موج می‌زنم
سخن یک ساله را در یک دقیقه برایت می‌گویم.

بعد از ذکر این مقدمات، هر کس نیتی می‌کند و شیئی از متعلقات خود (مانند انگشتر، النگو، دکمه لباس و غیره) را در ظرف آب می‌اندازد. سپس دختر نابالغی دست در کوزه می‌کند و یکی از اشیاء را برمی‌دارد و به جمعیت نشان می‌دهد. در این هنگام، رباعی‌خوان شعری می‌خواند و مالک آن شیء، از محتوای شعر می‌فهمد که آیا نیت او برآورده می‌شود یا خیر. این مراسم تا پاسی از شب ادامه می‌یابد.

( گاه شماری گیلانی (مسعود پورهادی)، ص ۴۲)

پس از برگزاری مراسم فال «تیرماه سینزه»، افراد شرکت‌کننده در جشن از خانه خارج شده و به حیاط خانه‌های دیگر می‌روند. آن‌ها انبری برمی‌دارند و آن را بین دو پای خود قرار می‌دهند؛ سپس چشم‌ها و گوش‌هایشان را می‌بندند تا چیزی نبینند و نشنوند و نیت می‌کنند. پس از آن، چشم‌ها و گوش‌های خود را باز کرده و به نخستین کلامی که از افراد درون خانه می‌شنوند، گوش می‌سپارند؛ چرا که اولین حرف شنیده شده، پاسخ نیت آن‌هاست. برای مثال، اگر کسی نیت سفر کرده باشد و اولین کلمه شنیده شده مربوط به اسب، زین یا سواری باشد، به معنای برآورده شدن مراد اوست. کوهنشینان این مراسم را «کیله در گفتن» (kilo argentan) می‌نامند و اعتقاد فراوانی به آن دارند.

رسم دیگر «تیرماه سینزه»، رسم «لال شوش‌زنی» است. در این شب، بزرگ‌تر خانواده بی‌آنکه کلامی بگوید، با یک شوش (ترکه) به آرامی به اهل خانه، دام‌ها، در و دیوار انبار و اشیاء دیگر ضربه می‌زند تا موجب برکت آن‌ها شود؛ زیرا در باور آن‌ها، برکت در بی‌کلامی است. برخی نیز جشن تیرماه سینزه را با حماسه پرتاب تیر آرش کمانگیر مرتبط می‌دانند.

( گاه شماری گیلانی (مسعود پورهادی)، ص ۴۳)

منابع:
- محمود پاینده، جشن آب‌پاشان، گیله‌وا، ش۱، صص ۶ و ۷
- رضی، گاه‌شماری جشن‌های ایران باستان، ۱۳۸۰
- فرض‌پور ماچیانی، ۱۳۴۳، زبان و فرهنگ ماچیان
- محمود پاینده لنگرودی