استان گیلان با فرهنگ غنی و آداب خاص خود، همواره بستری برای تجلی عمیق باورها و سنتهای مذهبی بوده است. مراسم عزاداری محرم و سوگواری شهادت امام حسین (ع) در این خطه، ترکیبی زیبا از اندوه، همبستگی اجتماعی و آیینهای نمادینی است که هر یک با زبانی خاص، روایتگر ارادت قلبی مردم این منطقه به اهلبیت (ع) هستند. از رسمهای اصیل پیش از عاشورا تا نمایشهای حماسی تعزیه، گیلان با سنتهایی منحصربهفرد، فضای حماسی و سوگوارانه کربلا را در حافظه فرهنگی جامعهاش زنده نگه داشته است. در ادامه، با جزئیات این مراسمات و رسمهای خاص گیلانی آشنا میشویم.
آیینهای پیش از روز شهادت (سنتهای اصیل گیلانی)
پیش از آنکه روز و شب شهادت امام حسین (ع) فرا برسد، فضای گیلان با رسمهای اصیل و قدیمی آماده سوگ میشود. در این ایام، مراسماتی چون طشتگذاری، علمبندی، کرهنیزنی، چاووشخانی، کرپزنی و جوش شلنکی برگزار میگردد تا فضای شهر و روستا را برای پذیرش غم عاشورا آماده کند.
سنت نذری و غذا دهی
از ویژگیهای بارز عزاداری در گیلان، رسم نذری و غذا دهی است که در بسیاری از روستاها و شهرها رواج دارد. این سنت خیرخواهانه، معمولاً از شب پنجم ماه محرم آغاز شده و تا روز «سوم امام» ادامه مییابد و نمادی از ارادت و همبستگی میان عزاداران است.
مراسمات عزاداری: از تکایا تا روضههای خانگی
عزاداری در گیلان طیف گستردهای از مراسمات را در بر میگیرد. این مراسمات در دو فضای اصلی برگزار میشوند: تکایا که مراکز تجمع بزرگ برای عزاداری هستند و روضههای خانگی که فضایی صمیمیتر برای بیان غم و اندوه ایجاد میکنند.
در این جلسات، محوریت با سخنرانان و مداحان است که با برگزاری جلسات روضهخوانی، ابعاد مختلف کربلا را بازگو میکنند. نوحهها و مداحیها با سبکهای خاص منطقهای خوانده میشوند تا شور و غم را در دلها زنده کنند.
شیوههای سوگواری و دستههای عزاداری
یکی از ویژگیهای بارز عزاداری در گیلان، تنوع در نحوه ابراز غم است. علاوه بر سینهزنی، مراسم زنجیرزنی و دستهبری (حرکت منظم دستههای عزادار در کوچهها و خیابانها) از ارکان اصلی این مراسم است.
مراسمات شب عاشورا و رسم چهل منبر
عزاداریهای محرم در گیلان عموماً در شبها برگزار میشود و از شب هفتم، شور و شدت این مراسمات افزایش مییابد. در شب عاشورا، از نوحههای ماندگار و شناختهشدهای که با سینهزنی خوانده میشود، میتوان به نوحه «مکن ای صبح طلوع» اثر شاعر گیلانی، میرزا محمود بهجت اشاره کرد.
در این شب، رسم «چهل منبر» نیز اجرا میشود؛ به این صورت که خانههایی که در طول سال میزبان روضهخوانی بودهاند، منبر خود را در جلوی خانه قرار میدهند و در کنار آن برنج، مجمری کوچک برای آتش و دو ظرف خالی میگذارند. پس از تاریک شدن هوا، حاجتمندان با ۴۰ شمع رشتهای و ۴۰ دانه خرما به دیدار این منابر میروند، شمعی روشن میکنند، دانهای خرما قرار میدهند و با برداشتن مشتی برنج، برای برآورده شدن حاجتهای خود دعا میکنند.
دسته صبح عزا و اوج مراسمات در روز شهادت
در صبح روز عاشورا، پس از صرف صبحانهای که توسط بانیان و عزاداران تهیه شده است، مراسم «دسته صبحعزا» آغاز میشود و عزاداران با خواندن اشعاری نظیر «صبح عزاست یا محمد»، سوگ آغازین روز دهم را ابراز میکنند.
اوج مراسمات در روز دهم محرم است. در این روز، تعزیه و تعزیه خوانی به عنوان یک هنر نمایشی و مذهبی، نقش محوری دارد. در تعزیهها، وقایع کربلا با حضور بازیگران و در فضای تکایا یا میدانهای باز بازآفرینی میشود تا مخاطبان با دیدن صحنههای شهادت و مظلومیت، عمیقتر با حماسه عاشورا پیوند بخورند. در کنار تعزیه خوانی، روضهخوانیها، سینهزنیها و دستهبریها به اوج خود میرسد. در اکثر مساجد، تکایا و خانهها، ناهار (پلو) برای عزاداران تدارک دیده میشود و مردم پس از حضور در مراسمات و صرف غذا، تا غروب استراحت میکنند.
آیین خیمهسوزان
یکی از کهنترین و نمایشیترین مراسمهای عاشورا در گیلان، آیین «خیمهسوزان» است که بیش از یک قرن قدمت دارد. در این مراسم، با آتش زدن خیمههای نمادین، صحنههای مظلومیت خاندان امام حسین (ع) بازآفرینی میشود. اگرچه این رسم در مناطق مختلف گیلان اجرا میشود، اما باشکوهترین نمونه آن در حرم مطهر آقا سید جلالالدین اشرف (س) در شهر آستانهاشرفیه برگزار میگردد.
شام غریبان
شب شام غریبان، برخلاف سایر مراسمات محرم، در سکوت و آرامش برگزار میشود تا یادآور آوارگی و آشفتگی اسرای کربلا باشد. در این شب، دستههای عزاداری تنها با سینهزنی و خواندن نوحههایی چون «شام غریبان حسین امشب است امشب است...» حضور مییابند.
آیینهای پس از عاشورا
سنت عزاداری گیلانیان برای سیدالشهدا پس از روز دهم نیز ادامه مییابد. در این ایام، مراسماتی نظیر «علمواچینی» و آیین «سوم امام» برگزار میشود تا با این مراسمات، پایان دورهی اوج عزاداری و شروع دوران یادبودی را به تصویر بکشند.